INGQANG LUHUR PANEWUN JALADRI RAHAYU NING TINOTO
᯽ SABDO DWI BASA: JAWA — SASAK LOMBOK ᯽
INGQANG LUHUR PANEWUN JALADRI RAHAYU NING TINOTO
INGKANG LUHUR, PANEWUN JALADRI RAHAYU NING TINATA
“Tumurune para leluhur kang suci getihe,
bali marang asal kang linuhung,
marang Gusti Kang Maha Kuwasa.”
Heh, para putra lan putuning tanah,
elingana marang wiwitanmu.
Sadurunge jenengmu kawentar ing jagad,
sadurunge awakmu ngambah bumi,
sadurunge kowe ngerti susah lan bungah,
wis ana urip kang kaparingan dening Gusti.
Getih kang mili ana ing badanmu
dudu kanggo gumunggung marang trah,
dudu kanggo ngunggulake siji marang liyane,
nanging minangka pangeling
yen saben manungsa nampa titipan urip
kang kudu dijaga kanthi becik.
Suci dudu amarga turunane.
Suci amarga tumindake.
Luhur dudu amarga asmane.
Luhur amarga bebudene.
Para leluhur kang wus kapundhut dening jaman
aja mung kokelingi saka pusaka,
saka makam,
saka silsilah,
utawa saka crita kang diwarisake turun-temurun.
Elingana piwulange.
Yen ana becike, terusna.
Yen ana lupute, aja diwarisake.
Yen ana pepetenge, padhangana.
Yen ana pasulayan, rukunkna.
Yen ana tatu lawas, warasna.
Amarga anak putu ora lair
kanggo mbaleni kabeh kaluputane leluhur,
nanging bisa dadi dalan
kanggo nerusake kabecikane
lan mungkasi apa kang kudu dipungkasi.
Heh, darah kang mili saka generasi menyang generasi,
resikana saka drengki,
resikana saka gumunggung,
resikana saka sengit,
resikana saka pepinginan nguwasani sapadha-padha.
Aja ngarani awakmu luhur
yen isih seneng ngasorake wong liya.
Aja ngarani awakmu suci
yen lisanmu isih gawe tatu.
Aja gumunggung amarga leluhurmu gedhe,
amarga ing ngarsane Gusti
saben jiwa bakal sowan dhewe-dhewe
nggawa amal lan tanggung jawabe.
Sabdo Jaladri
Segara iku jembar,
nanging ora tau pamer ambane.
Gunung iku dhuwur,
nanging ora tau muni,
“Aku luwih dhuwur tinimbang kowe.”
Srengenge madhangi bumi
tanpa milih sapa kang pantes oleh cahya.
Udan tumiba
marang omahe wong sugih lan wong miskin.
Mula yen kowe ngudi kaluhuran,
sinaua marang jagad:
jembar kaya segara,
kukuh kaya gunung,
madhangi kaya srengenge,
lan migunani kaya banyu.
Iki kang diarani
Jaladri Rahayu Ning Tinata:
samudraning ati kang wis katata,
ombaking hawa nepsu kang wis direm,
angine pikiran kang wis dijernihake,
lan prau urip kang diarahkan
marang pelabuhan kabecikan.
Yen ombak teka, aja wedi.
Yen peteng teka, aja kesasar.
Yen angin owah, aja ilang tujuan.
Amarga wong kang mangerti asal
ora gampang ilang arah.
Bali Marang Kang Maha Luhur
Bali iku ora ateges mundur.
Bali yaiku eling.
Bali saka sombong marang andhap asor.
Bali saka nesu marang sabar.
Bali saka cidra marang amanah.
Bali saka pepeteng marang padhang.
Bali saka pecah marang rukun.
Bali saka kesasar marang dalan kang bener.
Lan ing pungkasane,
saben napas bakal mandheg,
saben langkah bakal rampung,
saben jeneng bakal dadi kenangan,
saben raga bakal bali marang bumi.
Nanging kabecikan
bisa tetep urip
ana ing anak putu
lan wong-wong kang tau ngrasakake paedahe.
Mula rungokna:
“Heh putraning bumi,
aja mung nggoleki sapa leluhurmu.
Golekana kabecikan apa
kang bisa kokwarisake marang turunanmu.”
Yen leluhurmu ninggalake cahya,
tambahna cahyane.
Yen leluhurmu ninggalake tatu,
aja tambah tatune.
Yen leluhurmu ninggalake perselisihan,
dadiya wong kang ngrampungake.
Yen leluhurmu ninggalake ilmu,
uripna kanthi manfaat.
Lan yen ora ana apa-apa kang diwarisake,
wiwitana saka awakmu dhewe.
Amarga siji wong kang becik
bisa dadi wiwitan
saka garis keturunan kang luwih becik.
Panutup Sabdo Jawa
Saka Gusti urip kaparingake.
Kanthi Gusti urip lumaku.
Marang Gusti urip bali.
Mugi kang atos dadi alus,
kang peteng dadi padhang,
kang pecah dadi rukun,
kang kesasar pinaringan pituduh,
kang kebak sengit pinaringan pangapura.
Mugi getih kang diwarisake
ora mung nggawa jeneng leluhur,
nanging nggawa kabecikan, amanah, welas asih, lan adab.
Ingkang Luhur Panewun,
Jaladri Rahayu Ning Tinata.
Saka asal tumuju urip,
saka urip tumuju pangerten,
saka pangerten tumuju kabecikan,
lan pungkasane kabeh bali
marang Gusti Kang Maha Kuwasa
SABDO SASAK LOMBOQ
TURUNNE PAPUQ BALOQ SUCI DARAQ, ULIQ MALIK JOK NENEQ KAJI SAQ KUASE
“Turunne Papuq Baloq Suci Daraq,
uliq malik jok Neneq Kaji Saq Kuase.”
Hai anak epe,
puteq-puteq generasi saq dateng kemudian,
inget asal,
inget tanah,
inget aik,
inget napas saq tepinjemang,
lan inget Neneq Kaji Saq Kuase.
Papuq baloq te
wah liwat leq jaman.
Araq saq ninggalang aran,
araq saq ninggalang bale,
araq saq ninggalang gumi,
araq saq ninggalang ilmu,
araq saq ninggalang cerita,
araq saq ninggalang kebaikan
leq dalem ate anak turunanne.
Endeq cukup te bangga
karena aran papuq baloq.
Saq paling penting ialah:
ape saq bagus, terusang.
Ape saq salah, pade benerang.
Ape saq pecah, pade damaian.
Ape saq peteng, pade terangin.
Ape saq nyakitang, ndeq usah diwarisang.
Daraq saq mengalir leq awak
endaraq kanggo sombong.
Daraq endaraq kanggo ngerendahang dengan lain.
Daraq ialah pengingat
bahwa diri te bagian
saking perjalanan panjang manusia.
Papuq baloq dateng,
urip,
berjuang,
lalu uliq.
Anak turunanne pun yaq melalui jalan saq pade.
Maka selame napas masih araq,
isi napas tie dengan kebaikan.
Pitutur Papuq Baloq
Papuq baloq seolah-olah berkata:
“Anakku,
mun side inget kami,
endeq hanya inget aran kami.
Inget kebaikan saq pernah kami gawe.”
Mun kami pernah salah,
endeq ulangi kesalahan kami.
Mun kami pernah berselisih,
side saq damaian.
Mun kami pernah kurang ilmu,
side saq belajar.
Mun kami pernah keras ate,
side saq lembutang ate.
Mun kami meninggalang kebaikan,
side jaga.
Mun kami meninggalang luka,
side sembuhang.
Karena turunan saq bagus
bukan turunan saq hanya bisa nyebut
aran papuq baloqne,
tapi turunan saq mampu
ngubah warisan menjadi manfaat.
Sabdo Segare Lomboq
Pandang segare.
Segare luah,
ombakne datang lalu malik.
Kadang tenang,
kadang keras.
Begitu pula urip manusia.
Araq waktu seneng,
araq waktu susah.
Araq waktu menang,
araq waktu kalah.
Araq waktu dipuji,
araq waktu dihina.
Tapi anak cahaya
endeq boleh ilang arah.
Mun ombak gede,
kukuhang ate.
Mun angin keras,
jaga kemudi.
Mun langit peteng,
inget bahwa fajar tetep yaq dateng.
Mun jalan terasa jauh,
inget tujuan.
Jaladri Rahayu
ialah segare keselamatan leq dalem ate:
ate saq luas,
pikiran saq jernih,
ucapan saq alus,
tangan saq ndeq zalim,
langkah saq membawa manfaat.
Suci Daraq
“Suci daraq”
endeq berarti daraq satu keturunan
lebih mulia daripada manusia lain.
Kesucian sejati kelihatan
leq perilaku.
Mun daraq disebut suci,
maka jaga lisan.
Mun aran leluhur disebut agung,
maka jaga amanah.
Mun side merasa bagian
saking trah saq terhormat,
maka hormati manusia lain.
Karena kehormatan
endeq tumbuh saking kesombongan.
Kehormatan tumbuh
saking adab.
Uliq Malik
Semue saq dateng
yaq malik.
Aik hujan malik jok laut.
Daun jatuh malik jok tanah.
Awak saq berasal dari bumi
yaq malik jok bumi.
Dan ruh kehidupan
berada dalam kuasa
Neneq Kaji Saq Kuase.
Maka “uliq malik”
bukan sekadar perjalanan terakhir.
Uliq malik dimulai
waktu manusia mau sadar.
Uliq malik saking marah
jok sabar.
Uliq malik saking sombong
jok rendah hati.
Uliq malik saking fitnah
jok kejujuran.
Uliq malik saking permusuhan
jok perdamaian.
Uliq malik saking lupa
jok inget.
Uliq malik saking jalan saq salah
jok jalan saq benar.
Pesan Marang Anak Turunan
Hai anak Lomboq,
anak gumi Sasak,
anak gunung,
anak pesisir,
anak sawah,
anak desa lan kota,
jaga gumi.
Jaga aik.
Jaga saudara.
Jaga orang tua.
Jaga anak turun.
Jaga perkataan.
Jaga amanah.
Endeq rusak sesuatu
saq seharusne side warisang
leq generasi kemudian.
Mun papuq baloq dahulu
nanem kayuq
lan anak turunanne berteduh leq bawahnye,
maka side pun
nanem sesuatu hari ini
supaya generasi saq ndeqman lahir
bisa merasakan manfaatne.
Bisa berupa ilmu.
Bisa berupa akhlak.
Bisa berupa tanah saq dijaga.
Bisa berupa perdamaian keluarga.
Bisa berupa amal.
Bisa berupa aran baik.
Sabdo Penutup Sasak
Turunne Papuq Baloq Suci Daraq,
uliq malik jok Neneq Kaji Saq Kuase.
Saq datang dari asal,
yaq inget asal.
Saq berjalan leq dunia,
yaq jaga jalan.
Saq memegang amanah,
yaq jaga amanah.
Saq menerima cahaya,
yaq bagi cahaya.
Saq menerima ilmu,
yaq manfaatang ilmu.
Saq menerima kekuatan,
endeq nganggo kekuatan kanggo menindas.
Saq menerima kemuliaan,
endeq nganggo kemuliaan kanggo sombong.
Tetapi jadikan semue
sebagai jalan
kanggo mendekatang diri
jok Neneq Kaji Saq Kuase.
Papuq baloq telah liwat.
Ite saq masih hidup nerusang perjalanan.
Anak turun ite yaq datang kemudian.
Maka jangan warisang
kebencian.
Wariskan kasih.
Jangan warisang
permusuhan.
Wariskan persaudaraan.
Jangan warisang
kesombongan.
Wariskan adab.
Jangan warisang
kegelapan.
Wariskan cahaya.
Sampai suatu waktu,
ketika napas terakhir telah sampai,
ite pun tenang mengucap dalam ate:
“Kami wah menjalani bagian kami.
Kami wah menjaga amanah semampu kami.
Saatne uliq malik—
jok asal segala urip,
jok Neneq Kaji Saq Kuase.”
᯽ SABDO PUNGKASAN ᯽
Papuq Baloq — asal saq diinget.
Daraq Suci — amanah saq dijaga.
Jaladri — luasne ate.
Rahayu — keselamatan leq jalan.
Tinoto — tertatane urip.
Uliq Malik — kembaline segala sesuatu.
Neneq Kaji Saq Kuase — Kang Maha Kuasa atas segala urip.
Saka asal kita teka.
Leq dunia kita ngambah.
Kanthi kabecikan kita ninggal jejak.
Lan pungkasane, kabeh bakal uliq malik.

Komentar
Posting Komentar
Silakan berkomentar dengan adab, sopan, dan membawa kebaikan. Hindari kata kasar, hinaan, spam, dan link yang tidak bermanfaat. Terima kasih.