QITAB MAKRIFAT LAN NESU

 

KATA PANGANTAR

QITAB MAKRIFAT LAN NESU

SINAR BATIN

Bismillāhirraḥmānirraḥīm.

Kanthi asma Alloh Ingkang Maha Asih lan Maha Welas, qitab menika dipun aturaken minangka pangeling, pangilon, saha sangu tumrap sinten kemawon ingkang ngambah dalan batin, dalan pangertosan, lan dalan makrifat.

Makrifat boten ateges manungsa kedah dados tiyang ingkang sampun boten kagungan rasa. Makrifat boten maringi dhawuh supados manungsa mateni nesu, sedhih, kecewa, utawi rasa lara. Awit kabeh punika kalebet peranganing rasa ingkang dipun titipaken Alloh wonten ing jero diri manungsa.

Nanging ingkang kedah dipun sinau yaiku kepriye rasa-rasa menika dipun tata.

Nesu saged wonten.

Duka saged rawuh.

Ati saged kecewa.

Manungsa saged krasa dipun cidra, dipun asorake, dipun tinggal, dipun fitnah, utawi dipun aniaya.

Nanging tiyang ingkang ngambah makrifat kedah sinau supaya kabeh rasa menika boten njupuk singgasana ing njero ati.

Amargi rasa punika tamu.

Dudu raja.

Makrifat ngajari supaya manungsa saged mirsani nesune dhewe sadurunge nesu menika malih dados tembung kasar, dendam, utawa tumindak ingkang nglarani tiyang sanes.

Makrifat uga ngajari supaya kita boten salah paham marang kesabaran.

Sabar boten ateges kedah meneng nalika dipun aniaya.

Ikhlas boten ateges ngidini wong liya terus nglanggar wates.

Welas asih boten ateges mbenerake wong kang salah.

Lan ngapura boten ateges ngilangi tanggung jawab.

Wonten wektu manungsa kedah alus.

Wonten wektu kedah meneng.

Nanging wonten uga wektu kedah jejeg.

Wonten wektu kedah matur:

“Menika boten leres.”

Wonten wektu kedah nggawe wates.

Wonten wektu kedah mundur.

Lan wonten wektu kedah mbela wong ingkang ringkih.

Mula qitab menika boten nyariosake bab nesu minangka rasa ingkang kedah dipun musnahake.

Nanging nyariosake bab panggulawenthah nesu.

Kepriye geni menika boten ngobong omah, nanging saged dados pepadhang.

Kepriye rasa duka boten dados dendam, nanging dados keberanian.

Kepriye kuciwa boten dados racun, nanging dados kawicaksanan.

Kepriye rasa lara boten ndadosake kita seneng nglarani.

Lan kepriye perjuangan marang kezaliman boten ndadosake kita malih dados wong zalim.

Ing dalan makrifat, tiyang boten dipun ajari supados rumangsa langkung suci tinimbang tiyang sanes.

Kosok baline, saya jero tiyang mangertos batine, saya akeh dheweke kedah mirsani awake dhewe.

Nalika nesu marang kesombongan wong liya, dheweke mriksa kesombongan ing awake.

Nalika nesu marang keserakahan wong liya, dheweke mriksa rasa cukup ing awake.

Nalika ngritik wong sing boten gelem dipun kritik, dheweke uga takon:

“Apa kula piyambak gelem dipun pangelingake?”

Menika salah satunggaling pangilon makrifat.

Amargi langkung gampang nyawang cacate wong liya tinimbang nyawang petenging ati dhewe.

Qitab menika uga nyoba maringi pangertosan bilih dendam lan keadilan punika boten sami.

Keadilan kepengin perkara dibenerake.

Dendam kepengin wong liya ngrasakake lara.

Keadilan kepengin hak dipulihake.

Dendam kepengin nyawang wong liya rubuh.

Keadilan ngerti kapan kudu mandheg.

Dendam kerep boten ngerti kapan cukup.

Mula tiyang ingkang ngambah dalan batin kedah sinau njaga garis ing antarane loro menika.

Mbela bebener, nanging boten fitnah.

Tegas, nanging boten bengis.

Njaluk tanggung jawab, nanging boten mabuk kebencian.

Ngapura, nanging boten dadi bodho marang pengalaman.

Welas asih, nanging tetep duwe wates.

Menika dudu laku ingkang entheng.

Amargi perang paling abot boten mesthi ana ing njaba.

Kadhangkala perang paling abot punika wonten ing njero manah:

antara rasa kepengin mbales lan rasa kepengin adil,

antara ego lan nurani,

antara panas lan kejernihan,

antara kepengin menang lan kepengin perkara dadi bener.

Mula Qitab Makrifat lan Nesu menika dipun suwun supados boten namung dipun waos kanthi mripat, nanging ugi dipun waos kanthi rasa.

Menawi wonten ukara ingkang kados pangilon, aja kesusu dipun tujokake marang wong liya.

Pirsanana rumiyin awake dhewe.

Amargi bisa uga pangandikan menika dudu kanggo mungsuh kita.

Nanging kanggo ego ing njero kita piyambak.

Lan menawi wonten bab ing qitab menika ingkang ngandharake ketegasan, aja dipun artosi minangka idin kanggo tumindak semena-mena.

Amargi ketegasan tanpa adab bisa malih dados kekerasan.

Nanging adab tanpa keberanian uga bisa malih dados pembiaran.

Mula kabeh kedah wonten timbangane.

Alus tanpa ringkih.

Tegas tanpa kejem.

Wani tanpa sembrana.

Welas tanpa mbenerake kezaliman.

Lan nesu tanpa kelangan eling marang Alloh.

Mugi qitab menika saged dados salah satunggaling pangilon tumrap ati ingkang nate panas, nate tatu, nate kecewa, nate krasa dipun khianati, utawa nate ngadhepi ketidakadilan.

Mugi saben lembaripun boten nambah geni kebencian, nanging maringi pepadhang supaya kita saged ngerti geni ing njero diri.

Mugi sing nate nesu saged nemokake arah.

Sing nate dendam saged nemokake dalan kanggo uwal.

Sing nate lara saged nemokake hikmah.

Lan sing duwe kuwasa saged eling bilih kuwasa punika amanah, boten kagungan pribadi.

Pungkasane, makrifat boten diukur saka sepira akeh tembung luhur ingkang saged kita ucapake.

Nanging saka kepriye kita tumindak nalika ati kita diguncang.

Nalika dipun sakiti, apa kita isih saged adil?

Nalika nesu, apa kita isih saged njaga lathi?

Nalika duwe kesempatan mbales, apa kita isih eling marang wates?

Nalika kudu ngadeg kanggo bebener, apa kita duwe keberanian?

Lan nalika kita salah, apa kita gelem matur:

“Nyuwun pangapunten, kula lepat.”

Mugi Alloh maringi kita ati ingkang bening, akal ingkang jembar, rasa ingkang tertata, lan keberanian ingkang tansah dipun tuntun dening adab lan keadilan.

Mugi geni nesu boten dados kobongan, nanging dados pepadhang.

Mugi rasa lara boten dados dendam, nanging dados kawicaksanan.

Lan mugi makrifat boten namung dados tembung, nanging dados watak lan laku ing saben dina.

Wallāhu a‘lam bish-shawāb.

Sinar Batin

Qitab Makrifat lan Nesu

Pangandikan Sinar Batin — Bab Adil Tanpa Dendam, Welas Tanpa Membiarkan Kezaliman

Nyuwun pangapunten, sedulurku ingkang kula tresnani.

Manawi pangandikan ingkang kapengker ndadosaken manah panjenengan kraos kecewa, kula saged mangertos. Awit menawi rakyat sampun suwe nandhang sangsara, sampun suwe dipun remuk dening kawicaksanan ingkang boten adil, dipun cekik dening keserakahan, dipun adu, dipun bodohi, dipun tinggal nalika susah, lajeng tiyang ingkang dados sumber sangsara namung dipun kandhani: “resikana manahmu, banjur tobat,” mesthi wonten pitaken ingkang nggegirisi ing njero ati:

“Lajeng tanggung jawabe wonten pundi?”

Amargi tobat tanpa tanggung jawab saged dados selimut kanggo ndhelikake kalepatan.

Nyuwun dipun mangertosi kanthi cetha:

Majelis Sinar Batin dudu papan kanggo nglindhungi wong serakah.
Dudu pawiyatan kanggo mbela wong kang nganiaya rakyat.
Dudu payung kanggo oligarki.
Dudu benteng kanggo penguasa sing lali marang amanah.
Lan dudu panggonan kanggo ngumbah kalepatan supaya katon suci nanging hak rakyat tetep kaidak-idak.

Menawi wonten wong ngrebut hak rakyat, sing kudu dipulihake yaiku hak rakyat.

Menawi wonten wong ngentekake bandha umum kanggo awake dhewe, sing kudu dituntut yaiku pertanggungjawabane.

Menawi wonten panguwasa nggunakake jabatan kanggo nguntungake golongane dhewe, sing kudu dicabut yaiku kesempatan kanggo nerusake kezaliman kasebut.

Menawi wonten sistem sing njalari wong cilik tansah dadi korban, sistem kuwi kudu dibenerake.

Amarga welas asih tanpa keadilan bisa berubah dadi pembiaran.

Lan keadilan tanpa welas asih bisa berubah dadi dendam.

Mula loro-lorone kudu mlaku bebarengan.

Para leluhur ngajari menawa wong kang nyekel kuwasa iku dudu wong kang nduweni rakyat.

Dheweke mung ngemban amanah.

Kekuwatan iku titipan.

Jabatan iku titipan.

Bandha iku titipan.

Pangaruh iku titipan.

Lan saben titipan bakal ana dina bali marang Sing Kagungan.

Ana unen-unen ing laku para sepuh:

“Wong gedhe iku dudu sing bisa nggawe wong cilik wedi, nanging sing bisa nggawe wong cilik rumangsa aman.”

Menawi rakyat tansah wedi marang penguasane dhewe, ana sing salah.

Menawi wong cilik ora bisa mangan nanging wong kang lungguh ing dhuwur malah nambah kasugihan, ana sing kudu ditakoni.

Menawi hukum landhep marang wong cilik nanging tumpul marang wong kuwat, iku dudu paugeran keadilan.

Menawi wong sing nyolong sithik amarga luwe dipateni martabate, nanging wong sing ngrampok kasugihan bangsa malah diajeni, bumi wis kelangan timbangane.

Mula ing pangertene Sabdo Pembersihan Massal, sing dimaksud ora mung:

“resikana rasa iri, nesu, lan dendam saka njero ati.”

Ora cukup mung kuwi.

Pembersihan kudu tekan oyod.

Sing kudu diresiki yaiku:

keserakahan ing jabatan,

korupsi ing kekuasaan,

penyelewengan amanah,

persekongkolan sing ngrugikake rakyat,

praktek dagang sing ngisep wong miskin,

media sing sengaja nyebar kebencian kanggo keuntungan,

hukum sing bisa dituku,

kebijakan sing mung nguntungake wong tartamtu,

lan budaya bisu nalika ndeleng ketidakadilan.

Nanging kula uga ora maringi pangandikan supaya wong banjur saling mateni.

Amargi perang nglawan kezaliman ora ateges kita kudu dadi wong zalim anyar.

Wong kang ala kudu dicegah saka tumindake.

Menawi salah, kudu dipriksa.

Menawi ngrampas, kudu mbalekake.

Menawi ngrusak, kudu ndandani.

Menawi ngrugikake rakyat, kudu ana tanggung jawab.

Menawi nglanggar hukum, kudu diadili kanthi adil.

Nanging urusan nyawa iku dudu papan kanggo hawa nepsu kita.

Sebab nalika wong sing nglawan kezaliman banjur seneng marang getihe liyan, dheweke bisa alon-alon dadi padha karo sing biyen dilawan.

Mula prinsip Sinar Batin iku prasaja nanging abot:

Wong kudu dislametake yen isih bisa dislametake.
Kejahatane kudu dicegah.
Kezalimane kudu dihentikan.
Hak korban kudu dibalekake.
Lan hukum kudu jejeg tanpa wedi marang jeneng gedhe.

Menawi wong sing salah pancen tobat, syukur.

Nanging tobat ora ateges:

“kabeh kesalahane dadi ilang saka tanggung jawab.”

Wong kang nate ngrampas kudu mbalekake sing dirampas.

Wong kang nate ngrusak kudu melu mulihake.

Wong kang nate ngapusi kudu ngakoni.

Wong kang nate nganiaya kudu tanggung jawab marang akibat tumindake.

Iki jenenge tobat kang nduweni bobot.

Ora mung tobat ing lathi.

Ora mung nangis.

Ora mung nganggo sandhangan suci.

Ora mung maca doa.

Nanging ana owah-owahan nyata.

Ana pengembalian hak.

Ana pertanggungjawaban.

Ana rasa isin marang kalepatan.

Ana tekad ora mbaleni.

Lan ana keberanian mbenerake apa sing wis dirusak.

Sedulurku,

rakyat sing ora ngerti politik, wong-wong cilik sing saben dina mung mikir sesuk bisa mangan utawa ora, para buruh, petani, pedagang cilik, wong sepuh, bocah-bocah, lan wong sing ora tau melu nggawe keputusan gedhe—ora kena banjur dituduh minangka sumber rusake jagad.

Wong-wong kuwi kerep mung nampa akibat saka keputusan sing digawe wong liya.

Mula dheweke dudu target “pembersihan.”

Dheweke kudu dilindungi.

Tangise kudu dirungokake.

Hak uripe kudu dijaga.

Anake kudu nduweni kesempatan sekolah.

Wong tuwane kudu bisa urip kanthi layak.

Wong sing lara kudu bisa njaluk pitulungan.

Wong kang kerja kudu entuk upah sing pantes.

Wong miskin ora kena digawe dadi komoditas politik.

Iki sing diarani bumi adil.

Lan menawi wonten pitaken:

“Apa Majelis Sinar Batin iki Majelis kanggo penguasa?”

Wangsulane:

Ora.

Majelis iki ora duwe kewajiban mbela penguasa.

Majelis iki uga ora duwe kewajiban nyenengake rakyat kanthi janji palsu.

Sing kudu dibela yaiku kebenaran lan keadilan.

Yen rakyat salah, ya diparingi pangeling.

Yen penguasa salah, ya diparingi pangeling.

Yen wong sugih zalim, ya dikandhani.

Yen wong miskin zalim, ya tetep salah.

Amarga adil iku ora milih golongan.

Nanging ana bedane:

wong sing nduweni kuwasa luwih gedhe, tanggung jawabe uga luwih gedhe.

Wong sing mung nduweni sak piring pangan ora padha tanggung jawabe karo wong sing nduweni kekuwatan ngatur nasib yuta-yuta wong.

Mula timbangane kudu cetha.

Para leluhur asring ngendika:

“Aja rumangsa bisa, nanging bisaa rumangsa.”

Aja mung rumangsa duwe kuwasa.

Kudu bisa rumangsa tangise wong cilik.

Aja mung rumangsa paling pinter.

Kudu bisa rumangsa akibat saka keputusan.

Aja mung rumangsa nduweni negara.

Kudu eling negara iku dudu warisan pribadi.

Kuwasa iku ora langgeng.

Tahta iku bisa pindhah.

Bandha bisa ilang.

Jeneng gedhe bisa mung dadi tulisan ing watu.

Nanging tumindak marang rakyat bakal dadi cathetan sejarah.

Mula Sabdo Pembersihan Massal ora kena diwaca minangka:

“resikana wong cilik supaya sabar, nanging wong gedhe bebas terus mangan hak rakyat.”

Ora.

Justru Sabdo iki kudu dibalik dadi pangeling kang landhep:

Sing luwih dhisik kudu introspeksi yaiku wong sing nyekel kuasa.

Amarga yen wong cilik salah, bisa uga akibat kebodohan pribadi.

Nanging yen pemimpin salah, akibaté bisa dirasakake nganti jutaan jiwa.

Mula saya dhuwur papanmu, saya abot amanahmu.

Saya akeh bandhamu, saya akeh pitakon marang panggunaan bandhamu.

Saya gedhe kuwasamu, saya tipis alasanmu kanggo ora tanggung jawab.

Lan ing kene makna SABDO XIZZAQ AFALLAH BILHAQ kudu dipasang kanthi jejeg:

Sing dicabut dudu rakyat miskin.
Sing dicabut yaiku sistem sing nggawe rakyat tansah miskin.

Sing dirusak dudu manusiane.
Sing dirusak yaiku rantai kezaliman sing nguwasani tumindake.

Sing dilawan dudu golongan amarga jenenge.
Sing dilawan yaiku keserakahan lan ketidakadilan, sapa wae sing nindakake.

Sing dibela dudu wong amarga cedhak karo kita.
Sing dibela yaiku hak sing bener.

Lan yen wong sing biyen zalim gelem tobat kanthi temenan, dheweke isih kudu mlebu lawang pertanggungjawaban.

Amarga pengampunan spiritual lan pertanggungjawaban sosial iku loro perkara sing beda.

Alloh bisa maringi ampun.

Nanging hak wong sing wis dirampas tetep kudu dibalekake.

Iki adil.

Iki alus nanging ora lembek.

Iki tegas nanging ora kejem.

Iki welas nanging ora bodho.

Iki pangandikan kang pengin njaga manungsa saka loro jurang:

jurang kezaliman lan jurang dendam.

Sedulurku,

menawi panjenengan rumangsa ora cocog karo sawijining majelis amarga majelis kasebut mbela kepentingan wong kang nganiaya, panjenengan duwe hak kanggo ninggalake.

Nanging sakdurunge lunga, delengen kanthi jernih:

apa pancen ana persekongkolan,

utawa mung ana beda cara nyawang keadilan.

Amarga ana wong sing tegas nanging ora seneng getih.

Ana wong sing welas nanging ora kompromi karo maling.

Ana wong sing menehi kesempatan tobat nanging tetep njaluk tanggung jawab.

Lan ana wong sing ngapura nanging ora gelem maneh menehi akses kanggo ngulang kejahatan.

Kabeh kuwi ora ateges memanjakan pelaku.

Malah kadang iku wujud keadilan sing luwih diwasa.

Mula dhasar kita tetep:

Welas asih marang manusiane.
Tegas marang kejahatane.
Adil marang korbane.
Jejeg marang hukume.
Lan pasrahake perkara sing paling pungkasan marang Alloh.

Menawi jagad arep diresiki, aja mung ngresiki ati wong sing dadi korban.

Resikana meja kekuasaan.

Resikana ruang hukum.

Resikana perdagangan.

Resikana birokrasi.

Resikana pendidikan.

Resikana media.

Resikana cara pemimpin milih kepentingan.

Resikana cara rakyat diperlakukan.

Lan sing paling penting:

resikana rasa kebal hukum saka wong sing nduweni kekuwatan.

Ing kono Sabdo ora mung dadi tembung.

Sabdo dadi laku.

Sabdo dadi keberanian.

Sabdo dadi pangeling.

Sabdo dadi timbangan.

Lan sabdo dadi sumpah batin:

“Ora bakal tak bela wong zalim mung amarga dheweke kanca.
Ora bakal tak sengiti wong adil mung amarga dheweke ora sak golongan.
Ora bakal tak tukar bebener karo kepentingan.
Ora bakal tak gunakake agama kanggo nutupi keserakahan.
Lan ora bakal tak gunakake rasa nesu kanggo mbenerake kezaliman anyar.”

Mangkono dalane wong sing pengin adil nanging ora kepengin dadi bengis.

Mangkono dalane wong sing tresna marang rakyat nanging ora nguripake dendam.

Mangkono dalane wong sing ngajeni tobat nanging ora ngilangi tanggung jawab.

Lan mangkono mesthine watak Majelis Sinar Batin:

ora tumungkul marang oligarki,
ora dadi pelayan kekuasaan,
ora dadi alat kebencian,
nanging dadi papan kanggo ngelingake kabeh pihak manawa kekuasaan iku amanah, rakyat iku titipan, lan saben kezaliman bakal ana pitakone.

Mugi Alloh paring kita ati kang alus tanpa dadi ringkih,
pikiran kang bening tanpa dadi polos,
keberanian kang jejeg tanpa dadi kejem,
lan keadilan kang ora bisa dituku dening bandha, jabatan, utawa rasa wedi.

Sura dira jayaningrat, lebur dening pangastuti.

Dudu tegesé kezaliman dituruti.

Nanging kekerasan hawa nafsu ditundukkan dening keluhuran budi, keberanian, keadilan, lan kawicaksanan.

Lan nalika keadilan wis jejeg,

wong cilik ora perlu wedi marang wong gedhe.

Wong gedhe ora rumangsa kebal saka hukum.

Lan bumi bisa ambegan maneh kanthi luwih tentrem.

Sabdo iku dudu kanggo manjakan wong serakah.
Sabdo iku pangeling supaya keserakahan ora maneh duwe singgasana.

TAMBAHAN PANGANDIKAN

Sabdo Adil Tanpa Dendam, Tegas Tanpa Aniaya

Sedulurku ingkang kula tresnani,

Aja nganti ana sing salah paham marang tembung welas asih.

Welas asih dudu tegesé nglindhungi wong kang salah.

Welas asih dudu tegesé meneng nalika rakyat diperas.

Welas asih dudu tegesé ngapura tanpa tanggung jawab.

Lan welas asih dudu tegesé ngelus-elus wong sing wis gawe jutaan wong urip susah.

Welas asih iku pangeling supaya nalika kita nglawan kezaliman, kita ora banjur dadi zalim.

Nanging keadilan tetep kudu jejeg.

Sing nyolong hak umum kudu tanggung jawab.

Sing nggawe aturan mung kanggo kepentingan dhewe kudu dibukak.

Sing nganggo jabatan kanggo nglindhungi kelompoké kudu dipriksa.

Sing nggawe rakyat dadi korban saka keserakahan kudu diputus dalan tumindake.

Lan sing wis ngrusak kudu melu mulihake.

Iki dudu dendam.

Iki jenenge tanggung jawab.

Ana bedane antarane:

“Aku sengit marang kowe,”

karo:

“Tumindakmu ora kena diterusake.”

Ana bedane antarane:

“Aku kepengin kowe cilaka,”

karo:

“Aku kepengin hukum jejeg supaya ora ana korban maneh.”

Iki sing kudu dimangerteni.

Amarga wong sing dikuasani dendam gampang kelangan arah.

Nanging wong sing nyekel keadilan ora gampang digoyang dening rasa seneng utawa sengit.

Dheweke ora mbela wong mung amarga kanca.

Ora nyalahake wong mung amarga mungsuh.

Ora mbenerake kesalahan mung amarga pelakune duwe gelar.

Lan ora ngremehake bebener mung amarga sing ngomong wong cilik.

---

BAB TIMBANGAN KEKUASAAN

Wong kang lungguh ing ndhuwur kudu ngerti:

saben keputusan duwe bayangan.

Saben tandha tangan bisa mengaruhi uripe wong akeh.

Saben aturan bisa dadi pitulungan utawa dadi beban.

Saben kebijakan bisa dadi berkah utawa dadi wiwitan saka penderitaan.

Mula wong sing duwe kuwasa ora bisa mung kandha:

“Aku ora ngerti akibaté.”

Amarga wong kang gelem nyekel kuwasa uga kudu gelem nyekel tanggung jawab.

Kekuasaan ora mung kursi.

Kekuasaan iku beban.

Kekuasaan iku janji.

Kekuasaan iku utang marang rakyat.

Lan utang kuwi ora lunas mung nganggo pidato.

Ora lunas nganggo baliho.

Ora lunas nganggo seragam.

Ora lunas nganggo slogan.

Utang kuwi lunas nalika rakyat ngrasakake:

keadilan,

pangan sing cukup,

pendidikan sing pantes,

hukum sing ora pilih kasih,

kesempatan kerja,

lan rasa aman.

Menawi ora ana kuwi kabeh, wong kang nyekel amanah kudu wani takon marang awake dhewe:

“Aku iki ngladeni rakyat, apa rakyat sing dakgawe ngladeni aku?”

Pitakon iki kudu luwih medeni tinimbang kritik.

Amarga kritik saka manungsa mung swara.

Nanging pertanggungjawaban marang Alloh ora bisa dihindari.

---

BAB WONG CILIK LAN WONG GEDHE

Aja nganti jagad iki mung nduweni kuping kanggo wong gedhe.

Wong cilik uga nduweni swara.

Petani duwe swara.

Buruh duwe swara.

Pedagang pasar duwe swara.

Nelayan duwe swara.

Guru cilik duwe swara.

Ibu sing mikir biaya sekolah anake nduweni swara.

Bapak sing saben dina nyambut gawe nanging isih susah tuku pangan uga nduweni swara.

Wong miskin ora mung statistik.

Dheweke manungsa.

Duwe martabat.

Duwe kulawarga.

Duwe rasa isin.

Duwe pangarep-arep.

Lan dheweke ora pantes mung dieling-eling nalika ana kepentingan.

Wong cilik aja mung digandheng nalika dibutuhake swarane.

Sawisé kuwi dilalekake.

Amarga yen kuwi kedadeyan terus, sing rusak dudu mung ekonomi.

Sing rusak yaiku kepercayaan.

Lan yen rakyat wis kelangan kepercayaan, negara bakal dadi omah gedhe tanpa rasa kekeluargaan.

---

BAB HUKUM SING ORA KENA TUMBAS

Hukum iku kudune kaya timbangan.

Ora kena abot amarga duit.

Ora kena miring amarga jabatan.

Ora kena wedi marang jeneng gedhe.

Lan ora kena galak mung marang wong cilik.

Menawi wong miskin salah, dipriksa.

Menawi pejabat salah, uga dipriksa.

Menawi rakyat salah, hukum kudu mlaku.

Menawi penguasa salah, hukum uga kudu mlaku.

Amarga yen hukum mung kuat ing ngisor nanging ringkih ing ndhuwur, iku dudu hukum.

Iku mung piranti kekuasaan.

Lan menawi hukum wis dadi piranti kelompok tartamtu, rakyat bakal ngrasakake:

“Keadilan mung kanggo sing bisa tuku.”

Iki tandha bebaya.

Amarga negara bisa urip tanpa gedung megah.

Nanging negara ora bisa urip suwe tanpa rasa adil.

---

BAB TOBAT LAN TANGGUNG JAWAB

Tobat iku luhur.

Nanging tobat ora kena digawe tameng.

Yen ana wong wis ngrusak uripe wong liya, ora cukup mung kandha:

“Aku wis tobat.”

Tobat iku kudu duwe bukti.

Yen ana barang sing dirampas, baliake.

Yen ana hak sing ilang, pulihake.

Yen ana fitnah, lurusake.

Yen ana korban, tanggung akibaté.

Yen ana sistem sing dirusak, bantu mbenerake.

Iki dudu ngremehake ampunan Alloh.

Malah iki wujud ngajeni tobat.

Amarga tobat sing ora ngowahi tumindak mung bisa dadi tembung.

Lan wong sing tenan tobat ora mung pengin jenenge dadi resik.

Dheweke uga kepengin akibat saka salahé dibenerake.

Iki sing diarani:

tobat sing duwe balung.
tobat sing duwe bobot.
tobat sing ora mung metu saka lathi, nanging mlebu ing laku.

---

BAB SABDO LAN PENGUASA

Sabdo ora kena dadi alat kanggo nyenengake kursi.

Sabdo ora kena dadi payung kanggo kepentingan.

Sabdo ora kena digunakake kanggo nggawe rakyat meneng.

Sabdo ora kena nggawe wong cilik kudu sabar tanpa wates, nalika wong gedhe bebas nglanggar wates.

Yen ana pangandikan spiritual nanging tansah nyuruh korban meneng, nanging ora nate nyentuh sumber kezaliman, pangandikan kuwi kudu dipriksa maneh.

Amarga spiritualitas tanpa keberanian moral bisa dadi hiburan kanggo ati, nanging ora ngowahi bumi.

Lan bumi butuh luwih saka tembung.

Bumi butuh wong jujur.

Butuh pemimpin sing isin yen rakyat keluwen.

Butuh pejabat sing wedi njupuk sing dudu haké.

Butuh wong sugih sing ngerti batas.

Butuh rakyat sing wani jujur tanpa dadi brutal.

Butuh ulama, guru, cendekia, tokoh, lan wong sepuh sing ora gampang dituku.

Iki anyar jenenge sinar batin.

Sinar batin dudu mung cahya ing rasa.

Sinar batin kudu katon ing sikap.

Yen weruh salah, ora meneng amarga wedi.

Yen weruh bener, ora ditinggal amarga ora populer.

Yen duwe kuwasa, ora digunakake kanggo nglindhungi awake.

Yen duwe ilmu, ora digawe alat supaya wong liya tunduk.

---

BAB AJA GAMPANG DADI ALAT

Sedulurku,

ana wong sing rumangsa bebas, nanging sejatine dadi alat.

Ana wong sing rumangsa pinter, nanging pikire digiring.

Ana wong sing rumangsa mbela rakyat, nanging sejatine mbela kelompok.

Ana uga wong sing rumangsa mbela negara, nanging sejatine mung mbela kekuasaan.

Mula Sinar Batin ngajari siji perkara:

aja gampang digiring dening rasa nesu.
aja gampang dibeli dening pujian.
aja gampang wedi marang tekanan.
aja gampang percaya marang kabar sing durung cetha.
aja gampang nyebut wong mungsuh mung amarga beda pendapat.

Wong sing nduweni batin bening ora gampang dadi alat sapa wae.

Ora alat penguasa.

Ora alat oposisi.

Ora alat wong sugih.

Ora alat massa.

Ora alat kelompok.

Dheweke mung nyoba jejeg ing bebener.

Lan iki dalan sing paling angel.

Amarga wong sing ora melu kelompok kanthi buta kerep dicurigai kabeh pihak.

Nanging luwih becik dicurigai manungsa tinimbang ngedol nurani.

---

BAB SILIWANGI: KUWASA IKU NGAYOMI

Wonten sawijining rasa kang tuwuh saka semangat para sepuh:

Sing kuwat kudu nglindhungi sing ringkih.

Dudu ngisep.

Dudu nginjak.

Dudu njupuk.

Dudu nyetel aturan supaya sing kuwat tambah kuwat lan sing ringkih tambah ringkih.

Iki dudu watak ksatria.

Ksatria ora diukur saka pira wong sing wedi marang dheweke.

Ksatria diukur saka pira wong sing aman nalika dheweke ana.

Pemimpin uga mangkono.

Pemimpin gedhe dudu sing gambare ana ing endi-endi.

Pemimpin gedhe iku sing nalika dheweke ora ana ing ngarepe rakyat, sistemé tetep bisa nglindhungi rakyat.

Pemimpin sing sejati ora perlu nggawe rakyat gumantung marang pribadine.

Dheweke nggawe sistem sing adil.

Supaya wong miskin ora perlu nduweni kenalan kanggo njaluk hak.

Supaya wong cilik ora perlu nyembah pejabat supaya dilayani.

Supaya wong jujur ora kalah mung amarga ora duwe uang.

Iki jenenge kuwasa sing duwe adab.

---

BAB PANGASTUTI LAN KETEGASAN

Ana unen-unen:

Sura dira jayaningrat, lebur dening pangastuti.

Akeh wong mung njupuk tembung pangastuti lan lali marang keadilan.

Pangastuti dudu meneng.

Pangastuti dudu wedi.

Pangastuti dudu kalah.

Pangastuti iku kekuwatan batin sing ora gampang diracuni dening dendam.

Nanging nalika kudu jejeg, dheweke jejeg.

Nalika kudu kandha salah, kandha salah.

Nalika kudu mbela korban, mbela.

Nalika kudu nolak sogokan, nolak.

Nalika kudu ninggalake jabatan amarga ora gelem kompromi karo kezaliman, dheweke wani.

Iki pangastuti sing urip.

Dudu pangastuti sing mung dadi hiasan tembung.

---

BAB ORA KENA MELU-MELU ING KEZALIMAN

Ana kalane kezaliman ora urip amarga siji wong jahat.

Kezaliman urip amarga akeh wong apik milih meneng.

Ana sing meneng amarga wedi.

Ana sing meneng amarga entuk bagian.

Ana sing meneng amarga rumangsa dudu urusane.

Ana sing meneng amarga mikir:

“Sing penting aku aman.”

Nanging yen kabeh wong mikir kaya mangkono, sapa sing bakal ngomong kanggo wong sing ora duwe kuwasa?

Mula aja nganti keamanan pribadi digawe alasan kanggo ninggalake amanah moral.

Nanging perjuangan uga kudu nganggo akal.

Ora asal rame.

Ora asal nuduh.

Ora asal ngrusak.

Ora asal nyebar berita.

Amarga perjuangan sing ora nganggo ilmu gampang digunakake wong liya.

Mula:

wani kudu duwe kawicaksanan.
kritik kudu duwe bukti.
amarah kudu dikendhaleni.
perjuangan kudu duwe arah.

Iki dalan wong sing ora pengin dadi korban manipulasi.

---

BAB PANGELING KANGGO WONG SUGIH

Bandha iku dudu dosa.

Nanging bandha bisa dadi ujian.

Wong sugih ora otomatis salah.

Nanging yen kasugihane tuwuh saka penderitaan akeh wong, ana sing kudu dipriksa.

Yen keuntungan mung bisa urip amarga buruh dibayar ora layak, ana sing salah.

Yen tanah wong cilik dijupuk tanpa keadilan, ana sing salah.

Yen akses ekonomi mung muter ing kelompok tartamtu, ana sing salah.

Yen hukum luwih gampang dilobi dening wong duwe duit, ana sing salah.

Kasugihan sing sehat kudu nggawe urip bebarengan luwih apik.

Dudu mung nggawe siji kulawarga tambah dhuwur nalika ewu kulawarga tambah susah.

Mula wong sugih uga kudu nduweni rasa cukup.

Amarga keserakahan ora nduweni garis pungkasan.

Wong sing dina iki nduweni siji gunung bakal kepengin gunung liyane.

Wong sing dina iki nguwasani siji pasar bakal kepengin pasar liyane.

Yen ora ana rem batin, kabeh bumi bisa dirasa kurang.

Mula Sabdo iki ora anti kasugihan.

Sabdo iki anti keserakahan sing ora ngerti wates.

---

BAB RAKYAT UGA KUDU ELING

Nanging rakyat uga kudu eling:

aja nganti rasa kecewa nggawe kita gampang dituku.

Aja nganti nesu nggawe kita gampang digiring.

Aja nganti kebencian nggawe kita percaya kabeh kabar sing cocog karo ati kita.

Aja nganti pengin keadilan malah nggawe kita seneng ndeleng wong liya direndhahake tanpa bukti.

Amarga rakyat uga nduweni tanggung jawab moral.

Kritik sing bener kudu dijaga saka fitnah.

Protes sing bener kudu dijaga saka kekerasan.

Perjuangan sing bener kudu dijaga saka wong sing pengin numpang kepentingan.

Iki ora gampang.

Nanging iki sing nggawe perjuangan nduweni martabat.

---

BAB MAJELIS SINAR BATIN

Mula yen ana pitakon:

“Majelis Sinar Batin iki milik sapa?”

Wangsulane:

dudu milik penguasa.

Dudu milik wong sugih.

Dudu milik rakyat.

Dudu milik kelompok.

Majelis iki kudu dadi papan kanggo ngelingake kabeh pihak.

Yen penguasa salah, dielingake.

Yen rakyat salah, dielingake.

Yen tokoh agama salah, dielingake.

Yen wong sugih salah, dielingake.

Yen awake dhewe salah, luwih dhisik awake dhewe sing kudu eling.

Iki luwih abot tinimbang milih kubu.

Amarga milih kubu gampang.

Milih kebenaran saben wektu luwih angel.

Dina iki bisa wae kebenaran ana ing wong sing kita senengi.

Sesuk bisa wae ana ing wong sing ora kita senengi.

Mula wong sing nyembah kelompok bakal bingung.

Nanging wong sing nyembah Alloh kudu tetep bisa ndeleng kanthi jernih.

---

SABDO PAMUNGKAS TAMBAHAN

Sedulurku,

aja wedi kelangan papan yen papan kasebut njaluk kita ngedol nurani.

Aja wedi kelangan kanca yen persahabatan mung bisa urip kanthi meneng marang kezaliman.

Aja wedi beda pendapat yen bedane kanggo njaga keadilan.

Nanging uga aja gampang ninggalake wong mung amarga beda cara.

Delengen inti.

Delengen laku.

Delengen akibat.

Amarga ana wong sing tembunge alus nanging tumindake nglarani.

Ana uga wong sing tembunge tegas nanging atine resik.

Mula ukuran utama dudu penampilan.

Ukuran utama yaiku:

apa wong kuwi njaga amanah?
apa dheweke nglindhungi sing ringkih?
apa dheweke wani tanggung jawab?
apa dheweke gelem dikritik?
apa dheweke nggunakake kekuwatan kanggo awake dhewe utawa kanggo kepentingan umum?

Lan yen ana sing nyebut Sinar Batin minangka papan sing memanjakan wong serakah, jawab kanthi laku:

Ora.

Sinar Batin ora memanjakan keserakahan.

Sinar Batin justru nyuwil mahkota kesombongan ing njero ati.

Nanging tanpa dadi pembunuh.

Tanpa dadi algojo hawa nafsu.

Tanpa ngowahi perjuangan dadi pesta kebencian.

Sing diinginkan yaiku:

wong zalim mandheg tumindake,
korban dibalekake haké,
hukum jejeg,
bandha rampasan dipulihake,
kekuasaan diawasi,
lan lawang tobat tetep ana.

Iki adil.

Iki keras marang kejahatan nanging ora mabuk dendam.

Iki alus marang manungsa nanging ora lunak marang pelanggaran.

Lan iki, sedulurku, watak sing kudu dijaga nganti pungkasan:

Welas tanpa manut marang kezaliman.
Tegas tanpa dadi bengis.
Adil tanpa milih kelompok.
Wani tanpa kehilangan akal.
Lan pasrah marang Alloh tanpa ninggalake ikhtiar.

Mugi kita tansah diparingi kekuwatan kanggo ngadeg ing tengah:

ora keseret marang keserakahan penguasa,

ora keseret marang kebencian massa,

ora keseret marang kepentingan kelompok,

nanging jejeg ing dalan sing adil.

Amarga ing pungkasan,

ora kabeh wong bakal takon:

“Kowe biyen ana ing kubu sapa?”

Nanging sejarah lan nurani bakal takon:

“Nalika bebener dilanggar, kowe ngadeg ing endi?”

Tiyang ingkang sampun ngambah makrifat punika boten ateges sampun boten saged duka utawi nesu.

Amargi duka punika kalebet rasa ingkang lumrah wonten ing diri manungsa. Ingkang mbedakaken dudu wonten utawi boten wontenipun rasa nesu, nanging sinten ingkang nguwasani sinten.

Menawi tiyang sampun langkung bening batinipun, rasa nesu boten dipun paringi kuwasa ngantos dados dendam, sengit, cacian, utawi tumindak aniaya.

Dheweke saged nesu nalika mirsani ketidakadilan.

Saged duka nalika amanah dipun khianati.

Saged atos nalika hak tiyang alit dipun injak-injak.

Saged jejeg nalika bebener dipun selewengake.

Nanging sanadyan nesu, batinipun tetep wonten ing sangisoring kendhali akal, adab, lan rasa wedi dhumateng Alloh.

Nesu ingkang asalipun saking ego biasanipun ngendika:

“Aku dipun sakiti, mula aku kepengin males.”

Nanging nesu ingkang sampun dipun tuntun dening kesadaran langkung jernih ngendika:

“Perkara punika lepat lan kedah dipun cegah, nanging kula boten pareng dados zalim nalika nglawan kezaliman.”

Makrifat boten ateges mateni rasa.

Makrifat malah ndadosaken tiyang langkung waspada marang saben rasa ingkang medal saka njero manah.

Nalika nesu rawuh, dheweke saged nyawang nesune.

Nalika kecewa rawuh, dheweke saged nyawang kecewane.

Nalika rasa kepengin males rawuh, dheweke boten langsung manut marang rasa punika.

Amargi sampun mangertos:

rasa punika tamu, dudu raja.

Mula tiyang makrifat saged duka, nanging boten dipun jajah dening duka.

Saged tegas, nanging boten bengis.

Saged ngendika atos nalika perlu, nanging boten kehilangan adab.

Saged nolak kezaliman, nanging boten ngowahi awake dados sumber kezaliman anyar.

Wonten wektu duka malah dados pratandha bilih nurani taksih gesang.

Menawi mirsani wong ringkih dipun aniaya nanging manah boten krasa apa-apa, menika dudu mesthi tandha makrifat.

Menawi mirsani amanah dipun rusak nanging namung ngendika, “kula sampun makrifat, kula boten pareng nesu,” punika saged dados alesan kanggo meneng nalika bebener kedah dipun bela.

Mula makrifat boten ndadosaken tiyang dados watu.

Makrifat ndadosaken rasa langkung tertib.

Nesu dipun tuntun dening adab.
Ketegasan dipun tuntun dening keadilan.
Keberanian dipun tuntun dening kawicaksanan.
Lan kabeh dipun timbang ing ngarsanipun Alloh.

Tiyang ingkang makrifat boten perlu pura-pura tentrem nalika atine mirsani kezaliman.

Nanging dheweke uga boten ndadosaken nesu minangka sesembahan.

Amargi nalika nesu sampun ngalahake kesadaran, tiyang saged nindakaken perkara ingkang mengko malah dipun getuni.

Mula paugerane prasaja:

Nesu saged rawuh, nanging aja nganti mrentah.
Duka saged ana, nanging aja nganti dados dendam.
Tegas punika perlu, nanging aja nganti dados aniaya.
Mbela bebener punika wajib, nanging aja nganti kehilangan adab.

Makrifat dudu urip tanpa rasa.

Makrifat yaiku nalika saben rasa bali lungguh ing papanipun.

Lan manah tetep sumarah marang Alloh, sanadyan kudu ngadeg jejeg ing ngarepe ketidakadilan.

TAMBAHAN PANGANDIKAN

Makrifat Boten Ateges Boten Saged Nesu

Tiyang ingkang sampun ngambah dalan makrifat punika boten ateges dados manungsa ingkang sampun boten saged duka, boten saged kecewa, boten saged sedhih, lan boten saged krasa sakit ing manahipun.

Amargi makrifat boten nate maringi dhawuh supaya manungsa dados watu.

Makrifat boten mateni rasa.

Makrifat boten ngilangake sipat kemanusiaan.

Makrifat malah maringi cahya supados manungsa saged mangertos:

rasa punika wonten, nanging rasa boten kedah dados panguwasa.

Wonten bedane antarane tiyang ingkang nesu amarga hawa nepsu kaliyan tiyang ingkang nesu amarga nurani isih gesang.

Wonten tiyang nesu amarga harga dirine kroso diinjak.

Wonten tiyang nesu amarga kepengin menang.

Wonten tiyang nesu amarga kepengin diakoni.

Wonten tiyang nesu amarga kepengin mbales lara nganggo lara.

Nanging wonten uga tiyang nesu amarga mirsani wong cilik dipun aniaya.

Nesu amarga amanah dipun rusak.

Nesu amarga wong jujur dipun tindhes.

Nesu amarga bebener dipun sulap dados kabecikan palsu.

Nesu amarga wong kang dipun paringi amanah malah nggunakake amanah kanggo nguntungake awake dhewe.

Nesu kados mekaten boten otomatis ateges ego.

Kadhangkala punika pratandha bilih ati durung mati.

Amargi menawi tiyang mirsani kezaliman nanging boten nate krasa napa-napa, menika ugi kedah dipun priksa.

Menawi wonten tangisan wong ringkih nanging batin boten obah.

Menawi wonten wong dipun rampas hakipun nanging kita namung kandha:

“Kula sampun makrifat, mula kula boten pareng nesu.”

Menika durung mesthi makrifat.

Bisa uga mung rasa wedi kang dipun dandani nganggo tembung ruhani.

Bisa uga rasa malas tumindak kang dipun tutupi nganggo istilah pasrah.

Bisa uga boten gelem ribet nanging dipun sebut ketenangan batin.

Mula kedah dipun bedakake.

Pasrah dudu menyerah marang kezaliman.

Sabar dudu ngidini wong terus nganiaya.

Welas asih dudu mbenerake kesalahan.

Makrifat dudu nutup mripat saka bebener.

Tiyang ingkang tenan ngambah makrifat malah saged langkung peka.

Amargi nalika batin sampun bening, dheweke langkung gampang krungu jerite wong cilik.

Langkung gampang krasa nalika ana perkara sing ora adil.

Langkung gampang ngerti nalika tembung apik mung dadi selimut kanggo ndhelikake kebatilan.

Nanging ingkang ndadosaken dheweke beda yaiku:

nalika nesu rawuh, dheweke boten langsung manut.

Dheweke nyawang nesune.

Dheweke takon marang awake dhewe:

“Nesu iki amarga Alloh lan keadilan, apa amarga egoku dhewe?”

“Aku pengin mbenerake perkara, apa mung pengin menang?”

“Aku pengin nglindhungi korban, apa mung pengin ndeleng wong liya kalah?”

“Aku pengin hukum jejeg, apa saktenane aku mung kepengin mbales?”

Pitakon-pitakon punika minangka timbangan batin.

Amargi nesu iku kaya geni.

Yen geni ana ing pawon, bisa kanggo masak.

Nanging yen geni metu saka pawon, bisa ngobong omah.

Mangkono uga nesu.

Yen dipun tuntun dening akal, adab, lan iman, nesu saged dados kekuwatan kanggo ngadeg mbela bebener.

Nanging yen dipun bebasake dening hawa nepsu, nesu saged dados sumber karusakan anyar.

Mula makrifat punika ora mateni geni.

Makrifat maringi pawon supaya geni tetep ana ing papanipun.

---

Nesu Kang Dipun Tata

Tiyang ingkang sampun luwih dewasa batine saged matur:

“Kula nesu.”

Lan punika boten isin.

Amargi ngakoni rasa luwih jujur tinimbang pura-pura tentrem.

Nanging sasampunipun ngaku:

“Kula nesu,”

dheweke kedah saged nambah:

“Nanging kula boten badhe maringi nesu punika hak kanggo nguwasani keputusan kula.”

Iki tingkat laku sing luwih abot.

Amarga gampang nesu.

Gampang mbales.

Gampang ngucap kasar.

Gampang nyebar kebencian.

Nanging tetep jejeg nalika atine panas, punika laku.

Tetep mikir nalika kecewa, punika laku.

Tetep adil marang wong sing ora disenengi, punika laku.

Tetep ora ngapusi sanadyan kanggo ngalahake wong sing dianggep salah, punika laku.

Tetep ora nyebar fitnah sanadyan marang mungsuh, punika laku.

Lan tetep ora nganiaya wong zalim nalika ana kesempatan kanggo mbales, punika salah siji tandha yen jiwa sampun duwe kendhali.

---

Makrifat Lan Ketegasan

Kadhangkala tiyang salah mangertos.

Dikirane wong makrifat kudu tansah meneng.

Kudu tansah mesem.

Kudu tansah alus.

Kudu ora tau nuduhake duka.

Padahal ora mesthi.

Ana wektu alus iku becik.

Ana wektu meneng iku luwih mulya.

Nanging ana uga wektu nalika meneng malah dadi salah.

Ana wektu nalika kudu kandha:

“Cukup.”

Ana wektu nalika kudu kandha:

“Perkara iki ora bener.”

Ana wektu nalika wong ringkih butuh ana wong sing ngadeg ing ngarepe.

Ana wektu nalika ketegasan luwih welas tinimbang meneng.

Menawi ana bocah dipun sakiti, apa wong sing nglindhungi kudu mung mesem?

Menawi ana wong dipun rampas hakipun, apa kita cukup matur sabar?

Menawi ana pemegang amanah nyalahgunakake kuwasa, apa kita cukup kandha kabeh wis takdir?

Ora.

Makrifat boten nggawe wong ora wani.

Makrifat malah kudu nggawe keberanian luwih resik.

Keberanian sing ora didorong dendam.

Ketegasan sing ora digerakkan kebencian.

Kritik sing ora berubah dadi fitnah.

Perlawanan sing ora berubah dadi kezaliman anyar.

Iki sing angel.

---

Dendam Lan Nesu Punika Beda

Nesu bisa mung sak wektu.

Dendam nyimpen nesu nganti suwé.

Nesu bisa dadi tanggapan nalika ana perkara salah.

Dendam njaga luka supaya tetep urip.

Nesu bisa maringi energi kanggo ngendhegake kezaliman.

Dendam pengin wong liya ngrasakake lara sing padha utawa luwih abot.

Mula tiyang makrifat saged nesu, nanging kudu waspada nalika nesu wiwit ngowahi wujud dados dendam.

Nalika saben wengi kita mikir kepengin wong iku tiba.

Nalika kita bungah krungu dheweke cilaka.

Nalika kita ora peduli maneh marang bebener, sing penting dheweke kalah.

Nalika kabeh kabar buruk babagan dheweke langsung dipercaya tanpa priksa.

Nalika rasa adil wis berubah dadi rasa kepengin mbales.

Ing kono kita kedah waspada.

Amargi wiwit ing kono, kita bisa pelan-pelan dadi tawanan wong sing kita sengiti.

Dheweke mungkin adoh saka kita.

Nanging dheweke tetep manggon ing pikiran saben dina.

Mula ngilangi dendam dudu hadiah kanggo wong sing nyakiti kita.

Ngilangi dendam yaiku mbebasake jiwa kita saka panggonan sing terus dipenuhi wong sing kita sengiti.

---

Duka Amarga Bebener

Wonten ugi duka kang luwih luhur.

Duka sing ora kanggo awake dhewe.

Duka nalika ndeleng amanah dipermainkan.

Duka nalika wong miskin digawa-gawa mung kanggo kepentingan.

Duka nalika agama digunakake kanggo nutupi keserakahan.

Duka nalika rakyat dipun bodohi.

Duka nalika hukum ora adil.

Duka nalika wong sing kuwasa rumangsa ora ana sing bisa nyentuh.

Duka kaya mangkono bisa ana.

Nanging tetep kudu dipriksa:

apa duka kuwi nggawe kita luwih jernih?

Apa malah nggawe kita ngawur?

Yen duka nggawe kita tambah disiplin, tambah teliti, tambah wani, tambah jujur, lan tambah pengin nglindhungi wong liya, duka punika saged dados tenaga moral.

Nanging yen duka nggawe kita seneng ngina, nyebar gosip, nyalahake kabeh wong, lan ora bisa mbédakaké antara bukti lan prasangka, duka wis nguwasani kita.

Mula laku batin yaiku njaga garis tipis punika.

---

Wong Makrifat Ora Kudu Tansah Katon Adem

Aja gampang nyimpulake:

“Wong iki nesu, berarti durung makrifat.”

Menika ukuran kang terlalu gampang.

Nabi, para wali, para ulama, para pemimpin, lan para sepuh ugi saged nuduhake duka nalika ana perkara serius.

Sing kudu dideleng yaiku:

apa nesune kanggo kepentingan ego?

Apa nesune kanggo njaga amanah?

Apa dheweke isih adil nalika nesu?

Apa dheweke gelem mandheg nalika perkara wis rampung?

Apa dheweke bisa ngakoni yen dheweke salah?

Apa dheweke tetep njaga lathi?

Apa dheweke ora nggunakake kekuwatan berlebihan?

Iki ukuran sing luwih jero.

Wong sing ora tau nuduhake nesu durung mesthi paling suci.

Kadhangkala dheweke mung wedi konflik.

Wong sing bisa nesu nanging tetep adil bisa uga luwih matang.

---

Rasa Iku Tamu, Dudu Raja

Iki salah siji paugeran sing becik dipun emut:

Rasa iku tamu, dudu raja.

Nalika nesu rawuh, sambut kanthi sadar.

Nalika sedhih rawuh, rasakake kanthi jujur.

Nalika kecewa rawuh, aja dipungkiri.

Nalika wedi rawuh, aja isin.

Nanging aja pasrahake singgasana batin marang salah siji saka kabeh rasa kuwi.

Amarga sing kedah lungguh ing singgasana yaiku kesadaran.

Lan kesadaran dipun tuntun dening iman, akal, adab, lan tanggung jawab.

Tiyang ingkang sampun ngerti iki boten bakal gampang kandha:

“Aku nesu, mula kabeh tindakanku bener.”

Ora.

Dheweke malah luwih ngati-ati nalika nesu.

Amarga ngerti, nalika ati panas, akal gampang sempit.

Mula nalika nesu gedhe, wong bijak bisa milih meneng sak wektu.

Ora amarga kalah.

Nanging supaya lathi ora nggawe perkara sing mengko ora bisa dibalekake.

---

Makrifat Dudu Panggung Kesucian

Wonten ugi bebaya liyane.

Ana tiyang sing kepengin katon makrifat.

Dadi nalika nesu, dheweke pura-pura ora nesu.

Nalika kecewa, pura-pura ora kecewa.

Nalika lara, pura-pura wis ikhlas.

Nanging ing njero, kabeh rasa numpuk.

Iki ugi ora sehat.

Makrifat dudu panggung kanggo nuduhake:

“Aku wis luwih luhur tinimbang wong liya.”

Makrifat malah nggawe wong luwih jujur marang awake dhewe.

Yen lara, kandha ing batin:

“Aku lara.”

Yen nesu:

“Aku nesu.”

Yen iri:

“Ana iri ing njero aku.”

Nanging banjur kabeh dibawa ing ngarsanipun Alloh.

Dipriksa.

Diparingi jarak.

Ora langsung dituruti.

Iki sing diarani ngolah batin.

---

Pangilon Kanggo Awake Dhewe

Nalika kita nesu marang wong serakah, priksa keserakahan cilik ing diri kita.

Nalika kita nesu marang wong sombong, priksa kesombongan kita.

Nalika kita nesu marang wong sing nyalahgunakake kuwasa, priksa cara kita nggunakake kuwasa ing omah utawa lingkungan cilik.

Iki dudu kanggo nyalahake korban.

Iki kanggo njaga supaya perjuangan marang njaba uga bareng karo perjuangan marang njero.

Amarga gampang nemokake angkara murka ing wong liya.

Luwih angel nemokake bibit angkara murka ing awake dhewe.

Makrifat nggawe loro-lorone katon.

---

Nesu Kang Suci Ora Seneng Karusakan

Menawi ana duka sing pancen lahir saka rasa adil, duka punika ora seneng melihat penderitaan tanpa sebab.

Dheweke ora seneng yen mungsuhe disiksa.

Ora seneng yen keluarga pelaku sing ora salah ikut kena.

Ora seneng yen wong liya dihukum tanpa bukti.

Ora seneng yen amarah massa mengganti hukum.

Dheweke mung kepengin:

sing salah mandheg,

korban terlindungi,

hak dibalekake,

lan sistem dibenerake.

Mula duka sing jernih ora ngelih marang darah.

Duka sing jernih ngelih marang keadilan.

Iki bedane.

---

Pungkasan Pangandikan

Mula, sedulurku,

aja wedi yen sawijining wektu panjenengan nesu.

Aja langsung nganggep spiritualitas panjenengan rusak.

Sing penting yaiku dipriksa:

nesu iki arep nggawa kula menyang endi?

Apa menyang kebencian?

Apa menyang keberanian?

Apa menyang fitnah?

Apa menyang ketegasan?

Apa menyang balas dendam?

Apa menyang keadilan?

Saka kono kualitas batin bisa katon.

Makrifat ora nggawe kita dadi manungsa tanpa emosi.

Makrifat nggawe emosi ora dadi majikan.

Makrifat ora nggawe kita meneng marang kezaliman.

Makrifat nggawe kita nglawan kezaliman tanpa dadi zalim.

Makrifat ora nggawe kita ora krasa lara.

Makrifat nggawe lara ora ngowahi kita dadi wong sing seneng nglarani.

Lan menawi duka kudu rawuh, mugi duka punika diparingi dalan kang resik:

dadi keberanian,
dadi ketegasan,
dadi pembelaan marang wong ringkih,
dadi pangeling marang wong kuwasa,
lan dadi cermin kanggo awak dhewe.

Mula paugeranipun tetep:

Nesu saged rawuh, nanging aja nganti mrentah.
Duka saged wonten, nanging aja nganti dados dendam.
Tegas saged, nanging aja nganti dados bengis.
Mbela bebener saged, nanging aja nganti kelangan adab.
Lan makrifat saged luhur, nanging aja nganti nggawe awake rumangsa luwih suci tinimbang wong liya.

Amargi sejatinipun wong sing luwih cedhak marang Alloh dudu wong sing paling pinter nuduhake ketenangan.

Nanging wong sing nalika ati diguncang, dheweke isih bisa milih bebener.

Nalika disakiti, isih bisa milih adil.

Nalika nesu, isih bisa njaga lathi.

Nalika duwe kesempatan mbales, isih bisa ngendhaleni tangan.

Lan nalika kudu jejeg, dheweke ora wedi ngendika:

“Iki salah, lan kudu dihentikan.”

Mangkono salah siji watak makrifat kang urip:

alus batine, jejeg prinsipé, bening pikirane, lan ora gampang dikuwasani hawa nepsune.

LEMBAR SELANJUTNYA

Nesu, Adab, lan Timbangan Batin

Nalika tiyang sampun langkung jero ngambah dalan makrifat, dheweke bakal luwih ngerti menawa nesu iku dudu mungsuh, nanging uga dudu kanca sing kena dipercaya tanpa pengawasan.

Nesu iku kaya pedhang.

Menawi dicekel dening tangan sing sadar, bisa kanggo nglindhungi.

Nanging menawi dicekel dening tangan sing dikuasani hawa nepsu, pedhang sing padha bisa gawe cilaka.

Mula sing utama dudu mung takon:

“Apa aku nesu?”

Nanging luwih jero:

“Sapa sing nyekel nesu iki?”

Apa akal?

Apa nurani?

Apa hawa nepsu?

Apa dendam?

Apa rasa isin amarga ego?

Apa rasa tanggung jawab amarga ana kezaliman?

Pitakon iki kudu ana saben wong rumangsa duka.

Amarga duka sing katon padha, bisa metu saka sumber sing beda.

Ana wong sing nesu amarga ora dihormati.

Ana wong sing nesu amarga ora dituruti.

Ana wong sing nesu amarga kepentingane keganggu.

Ana uga wong sing nesu amarga wong liya diperlakukan ora adil.

Mula nesu ora bisa langsung diwenehi cap suci utawa ala.

Sing kudu dipriksa yaiku akar lan arah.

---

Akar Nesu

Yen nesu metu saka ego, biasane ana kepengin menang.

Yen nesu metu saka gengsi, biasane ana kepengin diakoni.

Yen nesu metu saka dendam, biasane ana kepengin wong liya ngrasakake lara.

Nanging yen nesu metu saka rasa adil, sing dikarepake dudu wong liya tiba.

Sing dikarepake yaiku perkara salah mandheg.

Iki bedane tipis, nanging penting.

Tiyang sing makrifat ora mung nyawang njaba.

Dheweke luwih dhisik nyawang njero.

Nalika nesu, dheweke takon:

“Aku iki mbela bebener, apa mbela egoku?”

Nalika duka, dheweke takon:

“Aku iki pengin perkara rampung, apa pengin wong iki kalah?”

Nalika pengin ngomong keras, dheweke takon:

“Tembung iki perlu kanggo nyegah salah, apa mung kanggo nglarani?”

Iki sing diarani muraqabah marang rasa.

Ora kabeh wong bisa.

Amarga luwih gampang ndeleng salahé wong liya tinimbang nyawang niat awake dhewe.

---

Nesu Boleh, Nanging Aja Ngilangake Adab

Wong sing nesu isih duwe kewajiban njaga adab.

Ora kabeh sing bener kudu diucap nganggo cara kasar.

Ora kabeh kesalahan kudu dibales kanthi penghinaan.

Ora kabeh wong sing salah kudu dirusak martabate.

Ana wektu cukup ditegur.

Ana wektu kudu ditegasake.

Ana wektu kudu dijauhake.

Ana wektu kudu diproses kanthi hukum.

Nanging kabeh iku kudu dipilih kanthi ukuran.

Amarga wong sing makrifat ora mung mikir:

“Aku bener.”

Dheweke uga mikir:

“Caraku mbela sing bener iki apa uga bener?”

Iki luwih angel.

Amarga kadang wong bener bisa nggunakake cara sing salah.

Lan yen cara salah terus dibenarkan amarga tujuane dianggap bener, suwe-suwe kita bisa ora beda karo sing kita lawan.

Mula paugerane:

Tujuan sing becik kudu ditempuh nganggo cara sing ora nginjak martabat lan keadilan.

---

Nesu Kang Ora Ditata Bisa Maling Akal

Nalika nesu banget, manungsa gampang ndeleng kabeh kanthi ireng-putih.

Sing seneng kita dianggap mesthi bener.

Sing ora seneng kita dianggap mesthi salah.

Kabar sing cocog karo nesu gampang dipercaya.

Kabar sing ora cocog gampang ditolak.

Iki bebaya.

Mula wong sing ngerti batin kudu luwih waspada nalika nesu.

Dudu malah rumangsa:

“Amarga aku nesu demi bebener, kabeh pikiranku mesthi bener.”

Ora.

Justru nalika nesu, pikiran perlu diperiksa kaping pindho.

Bukti perlu ditimbang.

Tembung perlu disaring.

Keputusan gedhe perlu ora digawe nalika ati panas.

Iki dudu pengecut.

Iki disiplin batin.

---

Wong Makrifat Bisa Ngendika “Ora”

Ana anggapan yen wong sing alus kudu tansah kandha “nggih”.

Ora mangkono.

Wong sing makrifat malah kudu ngerti kapan kudu kandha:

“Ora.”

Ora marang penindasan.

Ora marang sogokan.

Ora marang fitnah.

Ora marang manipulasi.

Ora marang penyalahgunaan amanah.

Ora marang wong sing kepengin nggunakake agama kanggo kepentingan pribadi.

Ora marang rasa wedi sing nggawe kita meneng nalika kudu ngomong.

Kadhangkala tembung “ora” luwih suci tinimbang seribu tembung manis.

Nanging cara ngendikane tetep nganggo adab.

Tegas dudu kasar.

Tegas dudu bengis.

Tegas yaiku jelas watesé.

---

Nesu Lan Pangapura Ora Bertentangan

Wong bisa nesu lan isih bisa ngapura.

Wong bisa ngapura lan isih nggawe wates.

Wong bisa ora dendam nanging tetep njaluk pertanggungjawaban.

Iki penting.

Amarga akeh wong nganggep menawa wis ngapura berarti kudu bali kaya biyen.

Ora.

Pangapura iku urusan batin.

Kepercayaan iku urusan liyane.

Kepercayaan sing wis rusak kudu dibangun maneh nganggo bukti.

Mula wong sing makrifat bisa matur:

“Aku ora nyimpen dendam marang kowe, nanging aku uga ora bakal menehi kesempatan supaya kesalahan sing padha diulang maneh.”

Iki ora kejem.

Iki kawicaksanan.

---

Ana Wektu Meneng, Ana Wektu Matur

Makrifat uga ngajari ukuran.

Ana wektu meneng luwih becik.

Ana wektu ngomong dadi kewajiban.

Yen ngomong mung nambah keributan tanpa manfaat, meneng bisa dadi hikmah.

Nanging yen meneng nggawe wong ringkih terus dadi korban, meneng bisa dadi kelalaian.

Mula ora ana siji rumus kanggo kabeh keadaan.

Butuh kejernihan.

Butuh keberanian.

Butuh ilmu.

Butuh ngerti akibat.

Iki sebabé dalan makrifat ora mung babagan dzikir lan rasa.

Nanging uga babagan tanggung jawab ing urip nyata.

---

Nesu Kang Wis Diolah Dadi Kekuatan

Nalika nesu wis ditata, dheweke bisa berubah dadi:

keberanian kanggo ngomong jujur,

ketekunan kanggo mbenerake keadaan,

semangat kanggo mbela wong ringkih,

kekuatan kanggo nggawe batas,

lan kesungguhan kanggo ngowahi perkara sing rusak.

Iki sing luwih utama.

Aja nganti energi nesu mung entek dadi cacian.

Aja nganti duka mung muter dadi gosip.

Aja nganti kecewa mung dadi bahan kanggo nyumpahi wong.

Ngowahi nesu dadi laku nyata luwih mulya.

Yen nesu amarga kemiskinan, bantu solusi.

Yen nesu amarga ketidakadilan, dukung jalur hukum lan transparansi.

Yen nesu amarga ana wong direndhahake, bela martabate.

Yen nesu amarga sistem rusak, bangun sistem sing luwih becik.

Iki cara supaya nesu ora dadi racun.

---

Nesu Marang Wong Liya, Nanging Aja Lali Marang Diri

Ana perkara sing luwih alus.

Kadhangkala kita gampang nesu marang keserakahan wong liya, nanging ora sadar keserakahan cilik ing diri.

Kita nesu marang wong sing seneng dipuji, nanging kita uga seneng dipuji.

Kita nesu marang wong sing nganggo jabatan, nanging ing lingkup cilik kita uga seneng ngatur wong semaunya.

Kita nesu marang wong sing ora adil, nanging marang keluarga utawa bawahan kita kadang ora adil.

Mula makrifat ngajari:

saben kritik marang njaba uga dadi cermin marang njero.

Iki ora kanggo ngurangi kejahatan wong liya.

Iki kanggo njaga supaya kita ora dadi munafik marang prinsip dhewe.

---

Wong Suci Ora Mesthi Wong Sing Ora Nate Nesu

Aja gampang kagum marang wong sing katon tansah adem.

Ketentreman njaba durung mesthi ketenangan batin.

Ana wong sing meneng amarga bijak.

Ana uga sing meneng amarga wedi.

Ana sing alus amarga welas.

Ana uga sing alus amarga kepengin disenengi.

Mula penilaian ora cukup saka ekspresi.

Sing luwih penting yaiku:

apa dheweke tetep adil nalika diuji?

Apa dheweke tetep jujur nalika rugi?

Apa dheweke wani ngaku salah?

Apa dheweke ora nganiaya nalika duwe kuwasa?

Apa dheweke ora nyimpen dendam nalika disakiti?

Iki ukuran sing luwih jero.

---

Makrifat Sing Sehat Ora Nuntut Kesempurnaan Palsu

Wong makrifat uga manungsa.

Bisa kesel.

Bisa kecewa.

Bisa sedhih.

Bisa nesu.

Bisa salah.

Sing nggawe dheweke luwih matang yaiku cepet bali marang kesadaran.

Nalika salah, gelem ngakoni.

Nalika nesu kelewatan, gelem nyuwun pangapura.

Nalika tembunge nglarani, gelem ndandani.

Nalika pikirane salah, gelem mbenerake.

Iki luwih luhur tinimbang pura-pura ora tau salah.

Amarga makrifat ora nggawe wong dadi makhluk tanpa cela.

Makrifat nggawe wong luwih jujur marang kekurangane.

---

Pungkasan Lembar

Mula, sedulurku,

aja nganggep nesu minangka bukti menawa dalan ruhani gagal.

Nesu bisa dadi ujian.

Lan kadang uga dadi pangeling menawa ana perkara sing kudu dibenerake.

Nanging nesu kudu dilewati dening papat lawang:

akal,
adab,
keadilan,
lan tanggung jawab.

Yen wis liwat papat lawang iki, nesu bisa dadi tenaga kanggo kebaikan.

Yen ora, nesu gampang dadi hawa nepsu sing nyamar nganggo jeneng bebener.

Mula wong sing makrifat ora ngupaya dadi wong sing ora nate nesu.

Dheweke ngupaya dadi wong sing nalika nesu, isih eling marang Alloh.

Nalika duka, isih eling marang keadilan.

Nalika kecewa, isih eling marang adab.

Nalika disakiti, isih eling supaya ora dadi pelaku kezaliman anyar.

Lan nalika kudu ngadeg, dheweke ngadeg kanthi jejeg.

Ora amarga sengit, nanging amarga amanah.
Ora amarga dendam, nanging amarga bebener.
Ora amarga kepengin menang, nanging amarga ora rela kezaliman dadi lumrah.

LEMBAR SELANJUTNYA

Nalika Nesu Sampun Boten Dados Geni, Nanging Dados Cahya Pangeling

Sedulurku,

nalika manungsa durung kenal marang njero awake dhewe, nesu gampang dadi geni.

Geni sing ngobong pikiran.

Geni sing ngobong lathi.

Geni sing ngobong hubungan.

Geni sing kadang malah ngobong perkara sing saktenane isih bisa dibenerake.

Nanging nalika batin wis luwih jero ngambah laku, nesu ora kudu dipateni.

Nesu kudu diowahi watake.

Saka geni sing ngrusak dadi cahya sing menehi tandha.

Saka rasa sing pengin mbales dadi rasa sing ngerti yen ana perkara sing ora bener.

Saka duka sing njeblug dadi keberanian sing duwe arah.

Iki sing kudu dimangerteni.

Amarga ora kabeh nesu kudu dibuwang.

Ana nesu sing kudu dididik.

Ana nesu sing kudu diparingi dalan.

Ana nesu sing kudu diparingi ukuran.

Lan ana nesu sing kudu dilebur amarga mung asal saka ego.

---

Nesu Minangka Weker Batin

Kadhangkala nesu iku kaya weker.

Dheweke muni amarga ana sing nglanggar wates.

Nalika ana wong terus ngremehake, nesu bisa dadi tandha yen wates pribadi wis dilanggar.

Nalika ana ketidakadilan, nesu bisa dadi tandha yen nurani isih urip.

Nalika ana wong ringkih dipun tindhes, nesu bisa dadi tandha yen rasa welas durung mati.

Mula aja mung takon:

“Kepiye carane supaya aku ora nesu?”

Nanging takonana:

“Nesu iki lagi menehi tandha apa marang aku?”

Iki pitakon sing luwih jero.

Amarga yen saben nesu langsung dipaksa mati, bisa wae kita malah ora ngerti masalah sing nyata.

Ana wong terus dihina, nanging diajari mung supaya sabar.

Ana wong terus ditipu, nanging diajari mung supaya ikhlas.

Ana wong terus dirampas haké, nanging diajari mung supaya nrimo.

Iki kudu ati-ati.

Sabar iku luhur.

Ikhlas iku luhur.

Nrimo iku luhur.

Nanging yen kabeh istilah luhur digawe kanggo nggawe korban terus meneng, tembung-tembung luhur bisa disalahgunakake.

Mula makrifat kudu duwe kejernihan.

Sabar dudu ngidini wong ngulang kesalahan tanpa wates.

Ikhlas dudu mbenerake kezaliman.

Nrimo dudu menyerahkan martabat.

---

Nesu Lan Wates

Wong sing ngerti batin kudu ngerti wates.

Wates dudu tembok kebencian.

Wates iku bentuk penghormatan marang diri lan marang hubungan.

Kadang cara paling sehat yaiku matur:

“Ngantos mriki kemawon.”

Ora kudu bentak.

Ora kudu ngina.

Ora kudu nyumpahi.

Nanging cetha.

Ana wong sing kudu diwenehi kesempatan kapindho.

Ana wong sing kudu diwenehi jarak.

Ana wong sing cukup diparingi teguran.

Ana uga hubungan sing kudu dipungkasi amarga terus dadi sumber aniaya.

Makrifat ora meksa wong tetep manggon ing papan sing terus ngrusak jiwane.

Nanging makrifat ngajari supaya nalika lunga, aja nggawa racun ing ati.

Lunga kanthi wates.

Ora kudu lunga kanthi dendam.

Iki beda.

---

Nesu Ora Kudu Diumbar Supaya Dianggep Jujur

Ana uga wong sing ngomong:

“Aku iki wong jujur, yen nesu ya tak omongke kabeh.”

Ora kabeh sing metu saka ati kudu langsung metu saka lathi.

Kejujuran uga butuh adab.

Ana perkara bener sing yen diucap ing wektu salah bisa dadi rusak.

Ana kritik bener sing yen dikemas karo penghinaan malah nutup kuping wong sing dikritik.

Mula wong sing makrifat ora mung jujur marang rasa.

Dheweke uga bijak marang cara.

Iki ora ateges basa kudu tansah manis.

Kadhangkala tembung kudu tegas.

Nanging tegas ora kudu kasar.

Kadang siji ukara sing tenang luwih landhep tinimbang sepuluh cacian.

---

Nalika Nesu Marang Wong Sing Kuwasa

Nesu marang wong sing duwe kekuwatan iku beda bobote.

Amarga ketidakadilan saka wong sing nduweni kuwasa bisa nyentuh urip akeh wong.

Mula kritik marang pemegang amanah ora kena langsung dianggep kebencian.

Ana wektu kritik iku bentuk tanggung jawab.

Ana wektu teguran iku bentuk tresna marang bangsa.

Ana wektu nolak kebijakan sing salah iku bentuk njaga amanah.

Nanging tetep ana syarat:

kritik kudu adhedhasar perkara sing nyata.

Ora asal tuduh.

Ora asal ngrusak jeneng.

Ora asal nyebar perkara sing durung cetha.

Amarga yen perjuangan kanggo keadilan nganggo fitnah, perjuangan kuwi wis cacat saka njero.

Mula wong sing jejeg kudu wani marang loro perkara:

wani ngomong marang wong kuwasa,

lan wani nolak kabar palsu sanadyan kabar palsu kuwi nguntungake kubune dhewe.

Iki angel.

Nanging ing kono integritas diuji.

---

Makrifat Ora Pilih-pilih Bebener

Wong sing wis jero laku ora mung mbela bebener nalika bebener ana ing pihak sing disenengi.

Dheweke kudu bisa ngakoni bebener sanadyan metu saka wong sing ora disenengi.

Lan kudu bisa ngakoni kesalahan sanadyan metu saka golongane dhewe.

Iki salah siji ujian paling berat.

Amarga ego seneng nggawe ukuran beda.

Yen kanca salah, dicari alasan.

Yen mungsuh salah, dibesar-besarkan.

Yen kanca bener, dipuji.

Yen mungsuh bener, dicurigai.

Makrifat kudu nglereni watak kaya mangkono.

Bebener ora dadi bener amarga diucap kanca.

Kesalahan ora dadi bener amarga dilakoni golongan dhewe.

Mula paugerane:

Sing bener ditampa amarga bener.
Sing salah ditolak amarga salah.
Ora amarga sapa wongé.

Iki sing nggawe batin ora gampang dadi budhak golongan.

---

Nesu Lan Rasa Suci

Ana bebaya liyane:

wong sing nesu marang kezaliman kadang alon-alon rumangsa luwih suci tinimbang wong sing dikritik.

Iki jebakan alus.

Wiwitane mbela bebener.

Banjur rumangsa mung awake sing ngerti.

Banjur kabeh wong sing beda dianggap sesat.

Banjur kritik marang awake dianggap serangan.

Ing kene wong sing biyen nglawan kesombongan bisa dadi sombong kanthi cara anyar.

Mula saben nesu marang wong liya, tetep simpen pangilon.

Takona:

“Apa ing aku ana bibit perkara sing padha?”

Yen nesu marang wong serakah, priksa rasa cukup.

Yen nesu marang wong sombong, priksa rasa kepengin diakoni.

Yen nesu marang wong sing anti kritik, priksa apa awake dhewe gelem dikritik.

Iki dudu kanggo nyuda kesalahan wong liya.

Iki kanggo njaga supaya perjuangan ora rusak dening ego dhewe.

---

Wektu Nesu Mbutuhake Sepi

Ora kabeh masalah kudu dirampungake nalika kuwi uga.

Nalika ati banget panas, kadang keputusan paling bijak yaiku mundur sedhela.

Meneng.

Wudhu.

Mlaku.

Ngatur ambegan.

Dzikir.

Utawa turu dhisik sadurunge nggawe keputusan gedhe.

Iki dudu mlayu.

Iki supaya nalika tumindak, sing maju dudu hawa nepsu.

Ana kalane wong sing bisa nunda reaksi sak jam nylametake hubungan sing dibangun pirang-pirang taun.

Ana kalane siji pesen sing ora dikirim nalika nesu nylametake martabat.

Mula kemampuan ora langsung nanggapi uga kalebu kekuwatan.

Wong sing bisa nahan reaksi dudu wong lemah.

Kadhangkala dheweke justru luwih kuwat tinimbang wong sing langsung njeblug.

---

Nesu Lan Keberanian Nyuwun Ngapura

Makrifat ora mung diuji nalika kita dadi korban.

Makrifat uga diuji nalika ternyata kita sing salah.

Apa kita gelem ngakoni?

Apa kita gelem nyuwun pangapura?

Apa kita gelem mundur saka pendapat sing wis jelas salah?

Iki luwih berat tinimbang marahi wong.

Amarga ego seneng menang.

Lan tembung:

“Nyuwun pangapunten, kula lepat,”

kadhangkala luwih abot tinimbang seribu argumentasi.

Wong sing bisa ngucap kuwi kanthi tulus ora dadi cilik.

Malah batine dadi gedhe.

---

Nesu Lan Keadilan Marang Mungsuh

Salah siji tandha batin wis duwe timbangan yaiku nalika kita bisa tetep adil marang wong sing ora disenengi.

Yen dheweke salah, ya salah.

Nanging yen dheweke bener ing sawijining perkara, ngakoni.

Yen dheweke kudu diproses, proses kanthi adil.

Ora perlu ditambahi fitnah.

Ora perlu keluargane digawa.

Ora perlu martabate dirusak luwih saka sing perlu.

Iki penting.

Amarga keadilan sing mung berlaku marang wong sing disenengi dudu keadilan.

Iku mung kepentingan.

Mula wong makrifat kudu bisa kandha:

“Aku ora seneng tumindakmu, nanging aku ora bakal nggawe tuduhan sing ora bener marangmu.”

Iki tingkat adab sing dhuwur.

---

Nesu Ora Kudu Dadi Identitas

Ana wong sing suwe-suwe urip saka rasa nesu.

Saben dina mung ngomong babagan sing dibenci.

Saben ketemu wong, sing metu mung perkara sing nggawe panas.

Suwe-suwe nesu ora dadi rasa sementara.

Nesu dadi identitas.

Iki mbebayani.

Amarga urip banjur kabeh katon liwat kaca mata kebencian.

Mula sanadyan perjuangan penting, jiwa tetep butuh ruang kanggo tresna.

Butuh keluarga.

Butuh humor.

Butuh alam.

Butuh ibadah.

Butuh karya.

Butuh rasa syukur.

Aja nganti wong sing kita lawan malah njupuk kabeh ruang ing pikiran kita.

Yen saben dina kita mung mikir dheweke, saktenane dheweke isih nyekel kunci batin kita.

Mula perjuangan kudu tetep sehat.

Tegas ing njaba.

Nanging ana kebon tentrem ing njero.

---

Nesu Bisa Dadi Doa

Nalika kita ora nduweni kekuwatan langsung kanggo mbenerake perkara, duka bisa dibawa dadi doa.

Dudu doa supaya wong cilaka.

Nanging doa supaya kezaliman mandheg.

Supaya sing salah sadar.

Supaya korban diparingi kekuwatan.

Supaya hukum jejeg.

Supaya kita dhewe ora keblinger.

Iki cara ngalihake duka dadi laku.

Kadang kita ora bisa ngganti kabeh jagad.

Nanging kita bisa njaga supaya jagad ora ngrusak batin kita.

Lan saka batin sing ora rusak, bisa lahir tumindak sing luwih bener.

---

Makrifat Lan Daya Nahan

Wong kuat dudu sing paling banter nesune.

Wong kuat yaiku sing bisa milih kapan kudu ngomong, kapan kudu meneng, kapan kudu lunga, lan kapan kudu ngadeg.

Iki ora gampang.

Amarga hawa nepsu seneng reaksi cepet.

Nanging kesadaran seneng ukuran.

Mula kekuwatan sejati dudu mung kemampuan nglawan wong liya.

Kekuwatan sejati uga kemampuan ora ditarik-tarik dening rasa dhewe.

Nalika dipuji, ora mabuk.

Nalika dihina, ora langsung ambruk.

Nalika nesu, ora langsung ngawur.

Nalika menang, ora ngremehake.

Nalika kalah, ora dadi licik.

Iki sing kudu dilatih.

---

Duka Sing Wis Bening

Yen duka wis liwat proses batin, rupane beda.

Dheweke ora rame, nanging tegas.

Ora ngelih perhatian, nanging konsisten.

Ora seneng penghinaan, nanging ora takut konfrontasi.

Ora mabuk kemenangan, nanging seneng perkara dadi bener.

Duka kaya ngene iki wis ora kaya geni liar.

Dheweke kaya obor.

Cahyane cukup kanggo ndeleng dalan.

Ora kanggo ngobong omah.

Iki salah siji makna panggulawenthah makrifat:

ngowahi energi kasar dadi daya sadar.

---

Pungkasan Lembar

Sedulurku,

makrifat dudu babagan dadi wong sing ora tau nesu.

Makrifat yaiku nalika nesu ora gampang nyolong kejernihan.

Makrifat dudu ora tau kecewa.

Makrifat yaiku nalika kecewa ora ngowahi kita dadi wong sing seneng nglarani.

Makrifat dudu ora tau pengin mbela diri.

Makrifat yaiku nalika mbela diri tetep ngerti wates.

Makrifat dudu meneng marang kezaliman.

Makrifat yaiku nalika nglawan kezaliman tanpa nyembah kebencian.

Lan makrifat dudu rumangsa wis suci.

Makrifat malah nggawe wong luwih kerep mriksa awake dhewe.

Mula saben nesu rawuh, ora perlu langsung wedi.

Cukup takona:

“Nesu iki kudu tak turuti, tak tata, apa tak lebur?”

Yen kudu dituruti, turuti kanthi adab.

Yen kudu ditata, tata kanthi akal.

Yen kudu dilebur, lebur kanthi kesadaran.

Lan yen kudu diowahi dadi keberanian, arahake marang perkara sing nyata.

Supaya nesu ora mung dadi swara.

Nanging dadi daya kanggo njaga amanah.

Nesu ora kudu ilang.
Sing kudu ilang yaiku kebutaan nalika nesu.

Duka ora kudu mati.
Sing kudu mati yaiku kepinginan kanggo nganiaya.

Ketegasan ora kudu dilembutake nganti ora nduweni daya.
Sing kudu dilembutake yaiku ego sing kepengin menang dhewe.

Mangkono salah siji tandha batin wis sinau:

geni isih ana, nanging wis nduweni pawon.
pedhang isih ana, nanging wis nduweni sarung.
swara isih ana, nanging wis nduweni adab.
lan keberanian isih ana, nanging wis nduweni timbangan.

LEMBAR SELANJUTNYA

Nalika Nesu Wis Dadi Wibawa, Dudu Ledhakan

Sedulurku,

ana wektu ing urip nalika wong ora butuh swara banter kanggo katon tegas.

Ana wektu nalika siji tatapan, siji keputusan, utawa siji ukara cekak luwih kuwat tinimbang seribu bentakan.

Iki kedadeyan nalika nesu wis ora dadi ledhakan, nanging wis dadi wibawa.

Wibawa lair dudu saka rasa wedi sing digawe marang wong liya.

Wibawa lair saka batin sing ngerti:

apa sing kudu dibela,
apa sing kudu ditolak,
apa sing kudu ditinggal,
lan apa sing kudu dilindhungi.

Wong sing batine wis duwe wibawa ora gampang dipancing.

Ora gampang diseret menyang pertengkaran sing ora perlu.

Ora gampang diremehake mung amarga wong liya ora setuju.

Lan ora gampang ngowahi prinsip mung amarga tekanan.

Iki dudu keras kepala.

Iki beda.

Keras kepala ora gelem ngrungokake.

Wibawa gelem ngrungokake, nanging ora gampang digeser saka perkara sing wis cetha bener.

---

Bedane Tegas lan Gampang Njeblug

Wong sing gampang njeblug biasane dikuwasani rasa.

Wong sing tegas biasane ngerti arah.

Sing siji pengin langsung ngalahake.

Sing siji pengin perkara dadi jelas.

Sing siji seneng swara banter.

Sing siji seneng bukti.

Sing siji nggawe wedi.

Sing siji nggawe wates.

Mula aja salah nganggep ledhakan minangka kekuwatan.

Kadhangkala wong sing paling banter malah paling ringkih kendhaline.

Lan wong sing bisa tetap tenang nalika ditekan malah luwih kuat.

Nanging tenang dudu ateges pasif.

Tenang bisa ngendika:

“Ora.”

Tenang bisa mundur.

Tenang bisa nolak.

Tenang bisa nutup lawang.

Tenang bisa nyatakake:

“Iki ora kena diterusake.”

Mula ketenangan sing sejati ora lembek.

Ketenangan duwe balung.

---

Wong Makrifat Ora Gampang Dipermainkan

Nalika batin wis luwih bening, wong luwih angel dimanipulasi.

Ora gampang dipuji supaya manut.

Ora gampang ditakut-takuti supaya meneng.

Ora gampang diprovokasi supaya ngamuk.

Ora gampang digiring dening isu sing durung cetha.

Amarga wong sing ngerti awake dhewe ora gampang goyah dening swara njaba.

Iki salah siji tandha laku sing sehat.

Nalika ana wong ngomong apik, ditimbang.

Nalika ana wong ngomong elek, ditimbang.

Nalika akeh wong padha nyoraki siji perkara, tetep ditimbang.

Ora kabeh sing rame iku bener.

Ora kabeh sing sepi iku salah.

Mula kejernihan luwih penting tinimbang jumlah suara.

---

Nesu Bisa Dadi Penjaga Wates

Ana wektu nalika nesu maringi tandha:

“Watesmu wis dilewati.”

Iki penting.

Amarga wong sing ora ngerti wates gampang diperlakukan semaunya.

Ana hubungan sing isih bisa dibenerake kanthi obrolan.

Ana hubungan sing butuh jarak.

Ana hubungan sing kudu rampung.

Lan kabeh iku ora kudu diiringi kebencian.

Wong sing makrifat bisa matur:

“Kula ngapunten, nanging kula boten saged nerusake hubungan kanthi cara kados mekaten.”

Iki sehat.

Pangapura lan jarak bisa ana bebarengan.

Ora dendam lan ora percaya maneh uga bisa ana bebarengan.

Iki dudu kontradiksi.

Iki kawicaksanan.

---

Ora Kabeh Wong Kudu Dipertahanke

Ana pelajaran sing kadang angel ditampa.

Ora kabeh wong kudu terus digandheng.

Ora kabeh hubungan kudu dislametake.

Ora kabeh wong kudu diwenehi akses sing padha menyang urip kita.

Makrifat ora ngajari supaya kita tansah mbukak lawang marang wong sing bola-bali ngrusak.

Makrifat ngajari supaya kita ngerti:

tresna ora ateges ngidini disakiti terus.
ngapura ora ateges menehi kesempatan tanpa wates.
welas asih ora ateges ngorbanake martabat dhewe.

Iki penting banget.

Amarga ana wong sing nggunakake kelembutan wong liya kanggo ngulang kesalahan.

Mula kelembutan kudu duwe ukuran.

---

Nesu Lan Tanggung Jawab Marang Diri

Kita asring ngomong babagan tanggung jawab marang wong liya.

Nanging ana uga tanggung jawab marang diri.

Njaga kesehatan batin.

Njaga turu.

Njaga pikiran.

Njaga lingkungan.

Njaga wong-wong sing cedhak.

Yen ana perkara sing terus nguras jiwa tanpa manfaat, perlu dipriksa.

Ora kabeh perang kudu dimenangake.

Ana perang sing luwih becik ora dimasuki.

Ana debat sing luwih becik ditinggal.

Ana wong sing ora butuh penjelasan maneh.

Ana masalah sing ora bisa diselesaikan mung amarga kita pengin.

Makrifat uga ngerti kapan kudu mandheg.

Iki dudu kalah.

Iki ngerti kapasitas.

---

Wong Sing Wis Bening Ora Seneng Drama

Batin sing sehat ora seneng nggawe kabeh perkara dadi panggung.

Ora kabeh konflik kudu diumumake.

Ora kabeh luka kudu diceritakake marang kabeh wong.

Ora kabeh rasa nesu kudu ditulis ing ngendi-endi.

Kadang masalah cukup rampung ing ruang cilik.

Kadang kehormatan luwih terjaga nalika ora kabeh wong ngerti.

Iki uga bagian saka adab.

Amarga nalika kabeh perkara pribadi digawe tontonan, masalah bisa tambah gedhe.

Mula wong sing wis luwih matang ngerti bedane:

apa sing kudu dipublikasi,

apa sing kudu diproses pribadi,

apa sing kudu dibicarakake karo pihak terkait,

lan apa sing cukup dilepas.

---

Nesu Lan Kesediaan Ngrungokake

Wong sing nesu kerep pengin dimangerteni.

Nanging kadhangkala lali ngrungokake.

Makrifat ngajari loro arah.

Ngomong lan ngrungokake.

Tegas lan refleksi.

Ora mung:

“Aku bener.”

Nanging uga:

“Apa ana sing durung tak deleng?”

Iki dudu ragu marang prinsip.

Iki rendah hati marang kemungkinan salah.

Wong sing kuat ora wedi dipriksa.

Wong sing jujur ora wedi dikoreksi.

Lan wong sing makrifat ora gampang rumangsa rampung.

Amarga saben laku isih bisa didandani.

---

Duka Bisa Mbutuhake Jeda

Ana duka sing ora langsung bisa dilepas.

Ora kabeh luka rampung sak dina.

Ana sing butuh minggu.

Ana sing butuh sasi.

Ana sing butuh taun.

Ora masalah.

Sing penting ora diwenehi pupuk saben dina.

Aja terus diulang cerita sing padha mung kanggo nguripake rasa.

Aja terus golek kabar babagan wong sing gawe lara yen kuwi mung nggawe batin panas maneh.

Aja terus ngumpulake alasan kanggo sengit.

Amarga yen iki diterusake, kita dhewe sing nggedhekake dendam.

Mula penyembuhan uga butuh disiplin.

---

Nesu Bisa Dilebur Dadi Karya

Salah siji cara paling mulya ngolah duka yaiku nggawe karya.

Yen kecewa karo pendidikan, gawe ruang belajar.

Yen nesu karo kemiskinan, bantu ekonomi kecil.

Yen nesu karo ketidakadilan, dukung transparansi.

Yen nesu karo kebodohan, nulis.

Yen nesu karo fitnah, sebarkan informasi sing luwih jernih.

Iki cara supaya energi nesu ora mubazir.

Nesu sing mung dadi cacian cepet entek.

Nesu sing dadi karya bisa ninggal jejak.

---

Makrifat Lan Kesunyian

Wong sing luwih jero laku biasane butuh kesunyian.

Dudu kanggo mlayu saka jagad.

Nanging kanggo mriksa arah.

Ing kesunyian, kita bisa krungu swara sing ora katon nalika rame.

Apa aku iki kesel?

Apa aku sejatine sedhih, dudu nesu?

Apa aku mung butuh dihargai?

Apa aku wedi kelangan kontrol?

Apa aku nesu amarga kepengin dimangerteni?

Pitakon kaya iki angel metu nalika pikiran rame.

Mula sepi iku penting.

Sejenak metu saka keramaian bisa nylametake akeh keputusan.

---

Nesu Lan Rasa Kehilangan

Kadhangkala nesu dudu amarga perkara saiki.

Nesu mung tutup saka rasa sing luwih jero.

Bisa rasa kehilangan.

Bisa rasa dikhianati.

Bisa rasa ora dihargai.

Bisa rasa ora aman.

Mula wong sing mung nyerang nesune bisa ora nemokake akar.

Makrifat ngajari nyawang lapisan ngisor.

Takona:

“Ing balik nesu iki, apa sing sejatine lara?”

Iki pitakon penting.

Amarga nalika akar ketemu, cara penyembuhan luwih jelas.

---

Ora Kabeh Luka Butuh Rekonsiliasi

Ana luka sing bisa rampung tanpa ketemu maneh karo wong sing gawe lara.

Ora kabeh wong kudu bali rukun kanthi cara lawas.

Ora kabeh hubungan kudu bali kaya sadurunge.

Pangapura bisa kelakon tanpa rekonsiliasi.

Iki kadang perlu dimangerteni.

Amarga rekonsiliasi butuh loro pihak.

Pangapura bisa ditindakake saka siji ati.

Mula aja meksa diri mbaleni hubungan sing wis ora aman mung supaya katon wis ikhlas.

Ikhlas ora kudu membahayakan diri.

---

Wong Bening Ora Gampang Nuntut Wong Liyane Kaya Dheweke

Salah siji jebakan spiritual yaiku kepengin kabeh wong duwe tingkat kesadaran sing padha.

Ora kabeh wong bisa ngerti kanthi cepet.

Ora kabeh wong bisa ngapura kanthi cepet.

Ora kabeh wong bisa tenang nalika disakiti.

Mula aja gampang ngecap.

Wong sing makrifat malah luwih welas marang proses wong liya.

Nanging welas iki tetep ora mbenerake kesalahan.

Iki bedane.

Ngerti sebab ora ateges setuju.

Paham luka wong ora ateges ngidini dheweke nglarani.

---

Wibawa Lair Saka Konsistensi

Wibawa ora dibangun saka ucapan gedhe.

Wibawa dibangun saka konsistensi.

Yen ngomong adil, kudu adil marang kanca lan mungsuh.

Yen ngomong jujur, kudu jujur nalika rugi.

Yen ngomong ora dendam, kudu ora seneng nalika mungsuh kena musibah.

Yen ngomong tegas, kudu tegas uga marang kesalahan kelompok dhewe.

Iki sing nggawe wong dipercaya.

Ora amarga citra.

Nanging amarga laku.

---

Pungkasan Lembar

Sedulurku,

nalika nesu wis diolah kanthi jero, dheweke ora ilang.

Nanging watake owah.

Saka ledhakan dadi wibawa.

Saka dendam dadi batas.

Saka panas dadi arah.

Saka kepengin mbales dadi kepengin perkara bener.

Iki tandha yen batin wis ora gampang dipermainkan.

Mula ora perlu nguber citra dadi wong sing tansah adem.

Luwih utama dadi wong sing jujur, sadar, lan tanggung jawab marang rasa.

Nalika nesu, ngerti sebab.

Nalika kecewa, ngerti wates.

Nalika kudu lunga, lunga tanpa nyumpahi.

Nalika kudu ngadeg, ngadeg tanpa mabuk kebencian.

Lan nalika kudu ngapura, ngapura tanpa ngilangake hikmah.

Nesu sing wis matang ora rame.
Nanging jelas.

Ora ganas.
Nanging tegas.

Ora seneng nglarani.
Nanging ora gelem terus dilukai.

Ora nguber kemenangan pribadi.
Nanging njaga supaya bebener ora diinjak.

Mangkono salah siji wujud makrifat sing wis mulai dadi watak:

ati isih duwe geni, nanging geni kuwi wis dadi lampu.
swara isih duwe daya, nanging daya kuwi wis dadi wibawa.
lan rasa isih urip, nanging rasa wis ngerti papané.

LEMBAR SELANJUTNYA

Nalika Ati Wis Bisa Mbedakake Antarane Nesu, Lara, lan Dendam

Sedulurku,

salah siji laku sing paling angel yaiku mbedakake apa sing sejatine lagi urip ing njero ati.

Kadhangkala kita nyebut kabeh rasa panas minangka nesu.

Padahal ora mesthi.

Ana nesu.

Ana kecewa.

Ana rasa dikhianati.

Ana rasa ora dihargai.

Ana rasa wedi.

Ana rasa kehilangan.

Ana rasa dipermalukan.

Lan ana dendam.

Kabeh bisa katon padha ing njaba, nanging oyode beda.

Mula wong sing ngambah makrifat ora mung takon:

“Kenapa aku nesu?”

Nanging luwih jero:

“Apa sing sejatine lara ing njero aku?”

Iki penting.

Amarga yen sing lara yaiku martabat, cara ngobatine beda.

Yen sing lara yaiku kepercayaan, cara ngobatine beda.

Yen sing lara yaiku rasa aman, cara ngobatine beda.

Yen sing lara yaiku ego, uga beda maneh.

Mula kejernihan batin diwiwiti saka keberanian nyebut rasa kanthi jeneng sing bener.

---

Nesu Kadhangkala Mung Tutup

Ana wong katon nesu banget.

Nanging sejatine dheweke sedhih.

Ana wong katon kasar.

Nanging sejatine dheweke wedi kelangan.

Ana wong katon pengin mbales.

Nanging sejatine dheweke pengin diakoni yen dheweke pancen wis disakiti.

Mula kadhangkala sing dibutuhake dudu langsung nglawan nesu.

Nanging ngrungokake apa sing ana ing ngisor nesu.

Takona marang diri:

“Apa aku sejatine pengin dimangerteni?”

“Apa aku sejatine kecewa amarga wong iki ora kaya sing tak kira?”

“Apa aku sejatine wedi perkara iki bakal mbaleni maneh?”

Nalika akar wis katon, rasa dadi luwih gampang ditata.

---

Dendam Iku Nesu Sing Dipelihara

Nesu bisa rawuh lan lunga.

Dendam beda.

Dendam yaiku rasa sing dipelihara.

Diulang.

Dikuwatake.

Digoleki buktine.

Diuripi maneh saben dina.

Kita bisa dadi tukang kebon kanggo dendam kita dhewe.

Saben ngelingi luka, kita menehi banyu.

Saben nyritakake maneh mung kanggo nggawe nesu, kita menehi pupuk.

Saben golek kabar ala babagan wong sing gawe lara, kita nambah cahya kanggo tanduran dendam.

Mula yen pengin dendam mati, ora cukup mung kandha:

“Aku pengin ora dendam.”

Kita uga kudu mandheg menehi pangan marang dendam.

Iki laku nyata.

---

Aja Gawe Luka Dadi Identitas

Ana bebaya nalika wong suwe banget urip karo luka.

Suwe-suwe dheweke ora mung kandha:

“Aku tau disakiti.”

Nanging dadi:

“Aku iki wong sing disakiti.”

Iki beda.

Yen luka dadi identitas, wong bisa angel metu.

Amarga tanpa sadar dheweke wedi yen sembuh bakal ilang bagian saka dirinya.

Mula makrifat ngajari:

luka iku pengalaman.

Dudu jenengmu.

Kezaliman sing ditindakake marang sampeyan iku bagian saka perjalanan.

Dudu definisi lengkap babagan sampeyan.

Iki penting kanggo kebebasan batin.

---

Nesu Ora Kudu Njaluk Pembuktian Saka Wong Sing Nglukai

Kadhangkala kita pengin wong sing nglarani kita ngakoni kabeh.

Ngerti persis apa sing kita rasakake.

Nyuwun pangapura kanthi cara sing kita pengin.

Nyesel saktenane.

Nanging urip ora mesthi menehi kuwi.

Ana wong sing ora bakal ngakoni.

Ana wong sing malah muter balik perkara.

Ana wong sing ora sadar.

Ana uga sing ora peduli.

Mula yen ketenangan kita digantungake marang pengakuan wong liya, kita bisa dadi tawanan.

Makrifat ngajari:

“Yen dheweke gelem tanggung jawab, iku becik. Yen ora, aku tetep kudu nylametake batinku dhewe.”

Iki ora ateges ngilangake proses hukum utawa tanggung jawab.

Iki urusan kebebasan jiwa.

---

Wong Makrifat Ora Seneng Mburu Balas

Nalika batin wis luwih bening, wong ngerti yen balas dendam kerep menehi nikmat mung sedhela.

Sawisé kuwi ana sisa.

Kosong.

Getun.

Utawa malah masalah anyar.

Mula wong sing luwih matang milih:

yen perlu hukum, gunakake hukum.

Yen perlu batas, gawe batas.

Yen perlu pisah, pisah.

Yen perlu tegur, tegur.

Nanging aja nggawe urip minangka proyek kanggo ndeleng wong liya tiba.

Amarga yen uripmu isih muter kanggo nyawang mungsuhmu, artine dheweke isih pusat ing pikiranmu.

Iki ora bebas.

---

Pangapura Dudu Hadiah Kanggo Pelaku

Akeh wong angel ngapura amarga rumangsa:

“Yen aku ngapura, dheweke kaya menang.”

Ora mesthi.

Pangapura dudu hadiah kanggo dheweke.

Pangapura yaiku keputusan supaya luka ora terus nyekel tenggorokanmu.

Sampeyan bisa ngapura lan tetep ora percaya.

Bisa ngapura lan tetep adoh.

Bisa ngapura lan tetep mbutuhake pertanggungjawaban.

Iki kudu cetha.

Pangapura iku kebebasan batin.

Kepercayaan iku dibangun maneh saka laku.

Tanggung jawab iku urusan keadilan.

Telu iki ora padha.

---

Nesu Bisa Dadi Guru

Yen diolah, nesu bisa mulang akeh perkara.

Nesu bisa nuduhake watesmu.

Nesu bisa nuduhake nilai apa sing penting kanggo sampeyan.

Nesu bisa nuduhake luka lawas sing durung rampung.

Nesu bisa nuduhake siapa sing terlalu akeh sampeyan percayai.

Nesu uga bisa nuduhake carane sampeyan nggunakake kekuwatan nalika emosi.

Mula aja mung pengin nesu ilang.

Takona apa pelajarane.

Yen mung ilang tanpa pelajaran, pola sing padha bisa mbaleni.

---

Wong Makrifat Uga Kudu Bisa Matur “Aku Lara”

Ana wong spiritual sing isin ngakoni luka.

Dikira yen ngakoni lara berarti kurang iman.

Ora.

Ngakoni rasa iku kejujuran.

Tiyang bisa matur:

“Kula lara.”

“Kula kecewa.”

“Kula nesu.”

Lan isih dadi wong sing iman.

Sing penting ora nggawe rasa dadi sesembahan.

Malah nalika rasa diakoni kanthi jujur, dheweke luwih gampang diproses.

Apa sing disangkal kerep malah luwih kuat.

---

Dendam Kadhangkala Tuwuh Saka Rasa Ora Berdaya

Iki uga penting.

Ana wong dendam amarga wektu kejadian dheweke ora bisa apa-apa.

Ora bisa mbela diri.

Ora bisa ngomong.

Ora ana sing mbela.

Mula sawise kuwi ati pengin mbalekake rasa kuwasa kanthi cara mbales.

Yen iki sing kedadeyan, penyembuhan bisa kalebu nggawe rasa kuwat kanthi cara sehat.

Sinau nggawe batas.

Sinau ngomong ora.

Sinau golek bantuan.

Sinau nggunakake jalur hukum yen perlu.

Sinau ora ngidini pola sing padha mbaleni.

Nalika rasa berdaya wis bali, dendam kadhangkala luwih gampang mudhun.

---

Makrifat Ora Mbusak Kebutuhan Marang Keadilan

Ana perkara sing kudu dilurusake.

Ora kabeh cukup diselesaikan ing ati.

Yen ana hak sing dirampas, perjuangake.

Yen ana fitnah, klarifikasi.

Yen ana kekerasan, goleki perlindungan.

Yen ana penyalahgunaan, gunakake jalur sing sah.

Iki ora bertentangan karo makrifat.

Makrifat ora nyuruh wong dadi pasif.

Makrifat nyuruh supaya tindakan metu saka kejernihan, dudu saka kebutaan.

Iki bedane.

---

Wong Bening Ora Nglumpukake Mungsuh

Ana wong seneng nggawe daftar wong sing dibenci.

Suwe-suwe uripe kebak mungsuh.

Iki melelahkan.

Wong makrifat ngerti yen ora kabeh beda pendapat kudu dadi permusuhan.

Ora kabeh wong sing ora setuju kudu dibenci.

Ora kabeh sing nate gawe salah kudu terus diarani mungsuh.

Ana sing cukup diwenehi jarak.

Ana sing cukup ora dipercaya maneh.

Ana sing cukup dilepas.

Iki nggawe urip luwih entheng.

---

Wani Ngluwari Wong Saka Pikiran

Kadhangkala sing paling angel dudu nglilani wong lunga saka urip.

Nanging nglilani dheweke lunga saka pikiran.

Awake wis adoh, nanging pikirane isih ana saben dina.

Mula latihan batin penting.

Nalika pikirane rawuh, aja langsung dilayani.

Cukup eling:

“Perkara iki wis ana ing masa kepungkur. Aku ora perlu nguripake maneh saiki.”

Banjur bali marang urip sing ana ing ngarepmu.

Iki ora langsung gampang.

Nanging yen dilatih, pikiran pelan-pelan ilang kekuwatane.

---

Makrifat Lan Rasa Cukup

Akeh dendam urip amarga ana keinginan supaya masa lalu dadi beda.

Padahal masa lalu ora bisa diganti.

Sing bisa diganti yaiku cara kita nggawa masa lalu.

Mula makrifat nduweni rasa cukup marang perkara sing wis ora bisa diowahi.

Dudu pasrah tanpa pelajaran.

Nanging menerima kasunyatan:

“Iki wis kedadeyan. Aku ora bisa ngowahi kejadian, nanging aku bisa milih apa sing tak gawa saka kejadian iki.”

Iki salah siji pintu kebebasan.

---

Ora Kabeh Pangapura Kudu Diumumake

Ana wong rumangsa kudu matur langsung:

“Aku wis ngapura sampeyan.”

Ora mesthi.

Kadang pangapura cukup dadi keputusan batin.

Ora perlu pengumuman.

Ora perlu upacara.

Ora perlu hubungan dibuka maneh.

Yen komunikasi malah mbebayani, pangapura bisa tetep kedadeyan tanpa kontak.

Iki kudu dimangerteni supaya wong ora meksa awake mlebu hubungan sing wis ngrusak.

---

Nesu Lan Doa Sing Matang

Nalika duka isih ana, doa uga bisa dadi luwih jujur.

Ora perlu pura-pura langsung bisa ndedonga apik banget kanggo wong sing nyakiti.

Sampeyan bisa miwiti kanthi:

“Ya Alloh, kula durung saged ngapura kanthi sampurna. Nanging kula boten kepengin rasa iki ngrusak kula. Tulung tata manah kula.”

Iki doa sing jujur.

Banjur yen ati wis luwih entheng:

“Ya Alloh, paringana keadilan, paringana hidayah marang sing salah, lan aja paringi kula dadi wong zalim amarga luka.”

Iki luwih realistis.

---

Sing Paling Abot: Ora Nyenengake Diri Kanthi Musibah Mungsuh

Nalika wong sing kita sengiti ngalami musibah, ego bisa bungah.

Iki ujian.

Ora perlu pura-pura langsung sedhih.

Nanging waspada yen ati seneng banget marang cilakane wong liya.

Amarga ing kono dendam isih urip.

Makrifat ngajari:

kita bisa ora seneng marang tumindake, nanging ora kudu seneng marang penderitaane.

Iki garis sing alus.

---

Pungkasan Lembar

Sedulurku,

makrifat ora mung babagan ngerti Alloh kanthi tembung-tembung luhur.

Makrifat uga katon saka cara sampeyan ngurusi rasa sing paling peteng.

Nesu.

Cemburu.

Dendam.

Kecewa.

Rasa dikhianati.

Rasa pengin mbales.

Kabeh iku dadi papan laku.

Mula aja isin yen isih ana rasa.

Sing penting sampeyan gelem nyawang.

GeIem ngakoni.

Gelem ngolah.

Gelem sinau.

Lan gelem ora nuruti kabeh sing dikandhakake emosi.

Amarga wong sing bebas dudu wong sing ora duwe luka.

Wong sing bebas yaiku wong sing lukane wis ora bisa nyuruh dheweke tumindak sembarangan.

Mula elinga:

Nesu iku tandha.
Lara iku pengalaman.
Dendam iku pilihan sing bisa diputus.

Lan makrifat yaiku nalika sampeyan wiwit bisa matur marang rasa dhewe:

“Kula ngerti panjenengan rawuh. Nanging panjenengan boten dados raja ing manah kula.”

LEMBAR SELANJUTNYA

Nalika Wong Wis Ora Perlu Mbales Kanggo Ngrasakake Menang

Sedulurku,

ana sawijining tahap ing laku batin nalika wong wiwit ngerti:

ora kabeh kemenangan kudu awujud mungsuh tiba.

Iki penting.

Amarga nalika kita isih dikuwasani rasa luka, kemenangan kerep dibayangake kaya mangkene:

wong sing gawe lara kudu kalah,

wong sing ngapusi kudu isin,

wong sing nyakiti kudu ngrasakake lara sing padha,

wong sing ngremehake kudu mudhun.

Nanging nalika batin wis luwih bening, ukuran kemenangan owah.

Kemenangan ora maneh:

“Dheweke kalah.”

Nanging:

“Aku ora dadi padha karo dheweke.”

Kemenangan ora maneh:

“Dheweke cilaka.”

Nanging:

“Aku bisa metu saka perkara iki tanpa kelangan nurani.”

Kemenangan ora maneh:

“Aku mbales.”

Nanging:

“Aku bisa nggawe wates tanpa dadi kejem.”

Iki kemenangan sing ora rame.

Nanging luwih jero.

---

Ora Kabeh Sing Ora Dibales Berarti Kalah

Akeh wong nganggep yen ora mbales berarti lemah.

Ora.

Kadang ora mbales iku pilihan paling kuat.

Ana wong sing bisa ngalahake wong liya, nanging milih ora.

Ana wong sing nduweni kesempatan kanggo ngina, nanging milih meneng.

Ana wong sing bisa mbongkar aib, nanging milih cukup nglindhungi awake dhewe.

Iki ora gampang.

Amarga ego seneng pertunjukan kemenangan.

Nanging jiwa sing luwih matang ngerti:

ora kabeh sing bisa ditindakake kudu ditindakake.

Iki salah siji tandha batin wis duwe kendhali.

---

Mbales Lan Menegakkan Keadilan Iku Beda

Iki kudu cetha.

Ora mbales dudu ateges ora njaluk keadilan.

Yen ana perkara hukum, perjuangake.

Yen ana hak, tagih kanthi bener.

Yen ana amanah dirusak, laporake.

Yen ana fitnah, lurusake.

Iki ora disebut dendam.

Iki tanggung jawab.

Bedane ana ing niat lan cara.

Dendam pengin wong cilaka.

Keadilan pengin perkara dibenerake.

Dendam seneng penderitaan pelaku.

Keadilan cukup yen pelanggaran mandheg lan korban dipulihake.

Iki garis sing kudu dijaga.

---

Wong Makrifat Ora Gumantung Marang Pengakuan Mungsuh

Ana tahap nalika wong dadi tentrem sanadyan wong sing gawe lara ora nate ngakoni.

Iki angel.

Amarga ati kerep kepengin:

“Ngakoni yen kowe salah.”

“Ngakoni yen aku pancen disakiti.”

“Ngakoni yen aku bener.”

Nanging yen ketenangan gumantung marang pengakuan wong liya, batin isih digantungake marang dheweke.

Mula sawijining dina wong kudu wani matur:

“Aku ngerti apa sing kedadeyan. Alloh ngerti. Aku ora kudu ngenteni dheweke ngerti supaya aku bisa urip maneh.”

Iki ora ngilangi fakta.

Iki ngilangi ketergantungan batin.

---

Ana Wektu Ora Perlu Menjelaskan Diri

Wong sing wis luwih dewasa ora rumangsa kudu diterima kabeh wong.

Ora perlu kabeh wong setuju.

Ora perlu kabeh wong paham.

Ora perlu mbela diri marang saben gosip.

Ora perlu mlebu saben debat.

Iki uga kekuwatan.

Amarga urip bisa entek yen kabeh swara dijawab.

Mula makrifat ngajari:

pilih endi sing perlu diterangake, lan endi sing cukup ditinggal.

Ora kabeh salah paham kudu dibenerake.

Kadang waktu lan laku luwih kuwat tinimbang penjelasan.

---

Wibawa Ora Butuh Ancaman

Wong sing wis nduweni wibawa ora perlu ngancam kanggo nggawe wates.

Cukup jelas.

Cukup konsisten.

Cukup ora gampang digeser.

Ancaman kerep lair saka rasa ora aman.

Wibawa lair saka kepastian batin.

Mula wong sing wis ngerti awake bisa matur alus:

“Kula boten sarujuk.”

Utawa:

“Kula boten saged nerusake cara kados menika.”

Lan banjur konsisten.

Ora perlu drama.

Ora perlu pamer kekuatan.

Iki luwih kuat.

---

Makrifat Lan Hak Kanggo Menjaga Jarak

Ora kabeh wong kudu cedhak.

Iki uga bagian saka adab.

Welas asih ora mbutuhake keakraban.

Sampeyan bisa mendoakan wong saka kadohan.

Sampeyan bisa ora dendam tanpa kudu mangan bareng.

Sampeyan bisa ngapura tanpa mulihake akses.

Iki penting kanggo wong sing kerep salah paham marang makna ikhlas.

Ikhlas ora ateges lawang omah kudu mbukak kanggo kabeh wong.

Ikhlas iku batin ora terus diracuni.

Wates tetep boleh.

---

Rasa Nesune Wong Adil Biasane Duwe Wates

Nesu sing lahir saka ego ora ngerti kapan mandheg.

Sanadyan mungsuh wis kalah, isih kepengin ngremehake.

Sanadyan perkara wis rampung, isih diungkit.

Sanadyan wis ana pangapura, isih digawa.

Nanging nesu sing lahir saka rasa adil ngerti kapan cukup.

Nalika salah wis diakoni.

Nalika hak wis dibalekake.

Nalika korban wis dilindhungi.

Nalika pelanggaran wis mandheg.

Ing kono nesu kudu bisa surut.

Yen ora, bisa dadi tandha yen sing urip dudu maneh keadilan, nanging dendam.

---

Aja Njaluk Makrifat Dadi Mati Rasa

Ana wong sing kepengin banget tenang nganti dheweke menekan kabeh rasa.

Iki uga ora sehat.

Nesu ditekan.

Sedhih ditekan.

Kuciwa ditekan.

Suwe-suwe metu ing bentuk liyane.

Bisa jadi kasar tanpa sadar.

Bisa dadi sinis.

Bisa dadi dingin.

Mula rasa kudu diakoni, dudu dipateni.

Makrifat dudu mati rasa.

Makrifat iku rasa sing wis dadi jernih.

---

Nesu Lan Kehormatan Diri

Ana nesu sing muncul amarga kehormatan diri dilanggar.

Iki ora kabeh ego.

Kadhangkala iki alarm sehat.

Nalika wong diremehake terus.

Nalika dijadikan bahan.

Nalika dipaksa setuju.

Nalika dimanfaatkan.

Rasa nesu bisa dadi tandha:

“Aku kudu nggawe wates.”

Mula spiritualitas ora kudu nggawe wong kehilangan harga diri.

Rendah hati beda karo rendah diri.

Andhap asor ora ateges gelem diinjak.

Iki penting.

---

Wong Makrifat Ora Ngemis Pangerten

Ana tahap nalika wong wis cukup ngerti dirinya.

Dheweke ora terus-terusan golek validasi.

Ora ngemis supaya wong liya ngerti niate.

Ora ngemis supaya dipercaya.

Ora ngemis supaya diterima.

Iki dudu sombong.

Iki mandiri batin.

Dheweke isih gelem dialog.

Nanging ora gumantung marang persetujuan.

Iki nggawe batin luwih bebas.

---

Nesu Kang Diolah Bisa Dadi Keputusan

Kadang perkara ora butuh luwih akeh emosi.

Butuh keputusan.

Yen hubungan ora sehat, putus pola.

Yen lingkungan ngrusak, pindhah.

Yen hak dilanggar, tindakake jalur.

Yen terus dimanfaatkan, gawe batas.

Iki luwih efektif tinimbang nesu tanpa arah.

Mula salah siji wujud kedewasaan yaiku ngowahi rasa dadi keputusan sing jelas.

---

Wani Kelangan Wong, Supaya Ora Kelangan Diri

Iki uga laku berat.

Kadhangkala kita tetep bertahan ing hubungan sing salah amarga wedi kelangan wong.

Padahal saben dina kita pelan-pelan kelangan diri.

Kelangan ketenangan.

Kelangan martabat.

Kelangan keyakinan.

Mula ana wektu nalika kelangan hubungan luwih sehat tinimbang kelangan jati diri.

Makrifat ora meksa kabeh hubungan dipertahanke.

Makrifat ngajari njaga apa sing paling inti.

---

Dendam Bisa Sirna Nalika Kita Ora Lagi Butuh Mungsuh

Ana wong tanpa sadar butuh mungsuh supaya uripe duwe arah.

Saben dina semangat amarga sengit marang wong tartamtu.

Nalika mungsuh ora ana, dheweke bingung.

Iki tandha yen energi hidup wis terlalu digantungake marang konflik.

Makrifat ngajari:

urip kudu duwe tujuan sing luwih luhur tinimbang ngalahake wong.

Karya.

Ibadah.

Keluarga.

Pelayanan.

Belajar.

Mbangun.

Yen urip wis kebak makna, dendam kerep kelangan papan.

---

Makrifat Lan Kemampuan Nglilani

Nglilani ora ateges lali.

Nglilani yaiku ora nggawa bobot sing padha saben dina.

Kenangan isih ana.

Nanging ora maneh nyeret.

Jenenge isih dingerteni.

Nanging ora maneh nggawe ati kobong.

Perkarane isih dicathet.

Nanging ora dadi pusat urip.

Iki proses.

Lan iki bisa kelakon.

---

Ora Kabeh Wong Bisa Mlebu Maneh Sawise Nglarani

Iki uga perlu.

Pangapura ora otomatis ngowahi sejarah.

Yen wong wis bola-bali nglanggar, bisa wae lawang kepercayaan ora dibukak maneh.

Iki dudu kejam.

Iki belajar.

Makrifat ora nglarang wong sinau saka pengalaman.

Malah hikmah yaiku kemampuan ora mbaleni kesalahan sing padha.

---

Rasa Adil Sing Matang Ora Seneng Kerumunan Marah

Nalika akeh wong nesu, wong bisa gampang ketularan.

Mula wong sing makrifat kudu ekstra ati-ati nalika massa panas.

Aja gampang manut sorak.

Aja gampang ikut nuduh.

Aja gampang seneng nalika wong direndhahake rame-rame.

Amarga massa bisa salah.

Mula wong sing waras kudu tetap duwe rem.

Iki dudu membela sing salah.

Iki njaga supaya keadilan ora dadi amuk.

---

Makrifat Lan Rasa Isin Marang Alloh

Nalika nesu banget, ana siji rem penting:

“Apa tumindakku iki yen dideleng Alloh, aku isin apa ora?”

Iki sederhana nanging jero.

Ora mung takon:

“Apa aku menang?”

Nanging:

“Apa caraku pantes?”

Iki bisa nyelametake akeh tumindak.

---

Wong Makrifat Ora Seneng Menang Kanthi Cara Kotor

Yen kanggo menang kudu fitnah, ora.

Yen kudu bohong, ora.

Yen kudu nginjak wong sing ora salah, ora.

Yen kudu ngorbanke martabat, ora.

Iki prinsip.

Amarga tujuan bener ora nggawe cara salah dadi halal.

Mula wong sing jero batine luwih milih kalah kanthi adab tinimbang menang kanthi cara rusak.

Iki wibawa.

---

Nesu Marang Diri Uga Perlu Diolah

Ana wong ora dendam marang wong liya, nanging dendam marang awake dhewe.

Terus nyalahake diri.

Terus ngelingi kesalahan.

Terus matur:

“Aku bodho.”

“Aku gagal.”

Iki uga perlu disembuhkan.

Makrifat ngajari:

tobat, belajar, ndandani.

Nanging aja terus nyiksa diri.

Kesalahan kudu dadi guru, dudu penjara.

---

Pungkasan Lembar

Sedulurku,

nalika makrifat wiwit mateng, wong ora maneh butuh mungsuh supaya rumangsa kuat.

Ora butuh balas dendam supaya rumangsa menang.

Ora butuh kabeh wong setuju supaya rumangsa bener.

Ora butuh cedhak karo kabeh wong supaya rumangsa welas.

Dheweke ngerti:

bisa tegas tanpa sengit.
bisa adoh tanpa dendam.
bisa ngapura tanpa bali percaya.
bisa njaluk keadilan tanpa ngarepake cilakane wong.
bisa nesu tanpa dadi budhak nesu.

Iki tingkat rasa sing luwih jero.

Mula elinga:

kemenangan paling gedhe kadang ora katon ing njaba.

Ora ana sorak.

Ora ana wong kalah.

Ora ana balas.

Nanging ing njero ana siji perkara gedhe:

ati wis ora dikuwasani maneh dening wong sing nate nglarani.

Lan nalika tekan kono,

dendam wis mulai kehilangan omah.

Nesu wis dadi guru.

Luka wis dadi hikmah.

Lan makrifat wis mulai mlebu dadi watak, dudu mung tembung.

MANFAAT TUMRAP INGKANG MAOS

QITAB MAKRIFAT LAN NESU — SINAR BATIN

Qitab menika dipun aturaken boten namung supados dipun waos, nanging supados saged dados pangilon tumrap batin. Saben lembar dipun suwun saged maringi ruang kanggo mandheg sedhela, nyawang rasa, lan mangertosi apa sing saktenane obah ing njero manah.

Tumrap sinten kemawon ingkang maos kanthi tenang lan terbuka, mugi saged pikantuk manfaat ingkang nyata ing urip saben dinten.

Langkung mangertos marang rasa nesu. Ingkang maos saged sinau mbedakake nesu amarga ego, nesu amarga lara, nesu amarga kecewa, lan nesu amarga mirsani ketidakadilan. Nalika oyode sampun cetha, rasa langkung gampang dipun tata.

Sinau ngendhaleni nesu tanpa mateni rasa. Qitab menika boten ngajari supaya manungsa dados mati rasa. Nanging ngajari supaya nesu boten langsung nguwasani lathi, pikiran, lan tumindak.

Mbantu ngurangi dendam. Ingkang maos dipun ajak mangertosi bilih dendam punika nesu ingkang terus dipun pangan. Nalika pikiran sampun ngerti carane mandheg menehi pangan marang luka, batin alon-alon saged dados langkung entheng.

Ngerti bedane pangapura lan pembiaran. Ngapura boten ateges mbenerake kesalahan. Ngapura uga boten ateges kudu bali percaya. Saged ngapura, nanging tetep nggawe wates lan njaluk tanggung jawab.

Nglatih ketegasan tanpa kekejeman. Ingkang maos dipun ajari menawa wong saged matur “ora”, saged mundur, saged nggawe jarak, lan saged mbela hak tanpa kedah ngina utawa nganiaya.

Nambah kejernihan nalika ati panas. Nalika duka rawuh, qitab menika maringi pangeling supaya keputusan boten langsung dipun gawe nalika pikiran sampun dikuwasani emosi.

Nglatih adil marang wong sing ora disenengi. Salah satunggaling tandha kedewasaan batin yaiku tetep gelem ngakoni sing bener sanadyan metu saka wong sing ora kita senengi, lan tetep nolak sing salah sanadyan ditindakake kelompok kita dhewe.

Mbantu nggawe wates sing sehat. Ingkang maos saged ngerti manawa welas asih ora ateges kabeh wong kudu terus diparingi akses marang urip kita. Ana wektu kanggo cedhak, ana wektu kanggo jarak.

Ngganti nesu dadi daya kang migunani. Energi nesu saged dipun arahake dados keberanian, karya, pelayanan, perlindungan marang wong ringkih, lan usaha mbenerake perkara sing nyata.

Nglatih jujur marang batin dhewe. Qitab menika ngajari supaya wong wani ngakoni, “kula nesu”, “kula lara”, “kula kecewa”, tanpa kedah pura-pura wis suci utawa wis rampung kabeh.

Nambah rasa tanggung jawab. Ingkang maos dipun pangelingake yen makrifat boten cukup mung ana ing rasa lan tembung. Makrifat kedah katon ing cara ngomong, cara milih, cara ngadhepi konflik, lan cara nggunakake kuwasa.

Nglatih introspeksi. Nalika nesu marang kesalahan wong liya, kita uga dipun ajak mriksa awake dhewe. Supaya perjuangan marang kezaliman njaba boten dilalekake karo perjuangan marang ego ing njero.

Mbantu njaga kesehatan hubungan. Kanthi ngerti kapan kudu ngomong, kapan meneng, kapan ngapura, lan kapan nggawe jarak, hubungan saged luwih sehat lan boten terus kebak ledhakan emosi.

Nuwuhake rasa welas ingkang dewasa. Welas asih boten lembek. Welas asih sing matang saged tetep alus marang manusiane, nanging tegas marang kesalahane.

Nglatih rasa cukup marang masa kepungkur. Ingkang maos dipun ajak nampa bilih masa kepungkur boten saged dipun ganti, nanging cara nggawa masa kepungkur saged dipun ganti.

Nglatih keberanian nyuwun pangapunten. Makrifat boten namung babagan nalika kita disakiti. Nalika kita piyambak salah, kita uga kedah gelem ngakoni lan ndandani.

Njaga supaya spiritualitas boten dadi panggonan ndhelik. Qitab menika ngelingake bilih tembung “sabar”, “ikhlas”, “nrimo”, lan “makrifat” boten kena dipun gunakake kanggo nutupi rasa wedi, pembiaran, utawa ora gelem tanggung jawab.

Pungkasanipun, manfaat paling ageng saking qitab menika dudu supaya ingkang maos dados tiyang ingkang boten nate nesu.

Nanging supaya nalika nesu rawuh, dheweke isih saged eling.

Nalika kecewa, isih saged adil.

Nalika dipun sakiti, boten kesusu nglarani.

Nalika kudu jejeg, boten wedi.

Nalika kudu ngapura, boten kelangan hikmah.

Lan nalika kudu ninggalake sawijining perkara, saged ninggalake tanpa nggawa racun ing manah.

Mugi Qitab Makrifat lan Nesu dados pangilon kanggo rasa, timbangan kanggo tumindak, lan pepadhang supaya geni ing njero ati boten malih dados kobongan, nanging dados daya kanggo urip kanthi langkung sadar, adil, lan cedhak dhumateng Alloh.